شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٢٢٢ - ٤٢٧٧ بقدر الهمم تكون الهموم
مىتوان بمراتب عاليه علوم و معارف رسيد پس آدمى نبايد كه بكاهلى و تقصير خود را از آن درجات محروم سازد و در بعضى نسخهها «الامور» بدل «العلوم» است موافق فقره بعد، و بنا بر اين مراد اين است كه: بعقلها رسيده مىشود باوج امرها يعنى كارها يا چيزها يعنى بكارهاى بلند يا مرتبههاى بلند مىتوان رسيد، پس آدمى نبايد كه بكاهلى و تقصير آن را عبث و بى فايده كند و خود را از ثمره آن محروم سازد.
٤٢٧٦ بالصبر تدرك معالى الامور.
بصبر يافته مىشود امور بلند يعنى مرتبه هاى بلند يا كارهاى بلند، و مراد بصبر صبر بر مصيبتها و مكاره زمان است، و همچنين صبر بر تعب و زحمت طاعات و عبادات و ترك آنچه را خواهش آن باشد از محرمات، و ظاهر است كه صبر بر اينها باعث مراتب بلند گردد، و همچنين باعث اين مىشود كه كارهاى بلند توان كرد كه همان كارهاى خير باشد كه صبر بر آنها ميكند از فعل طاعات يا ترك محرمات.
٤٢٧٧ بقدر الهمم تكون الهموم[١].
بقدر همتها ميباشد غمها يعنى بقدر خواهشها و اراده ها ميباشد غمها زيرا كه هر اراده و خواهشى لازم دارد غمى را كه عارض مىشود بسبب تعب و زحمتى كه بايد كشيد در طلب آن و در حفظ آن بعد از حاصل شدن و در فوت آن هرگاه حاصل نشود يا بعد از حصول فوت شود و غرض ترغيب بر كم كردن خواهشها و ارادههاست تا اين كه غم زياد نبايد خورد، و ممكن است كه مراد اين باشد كه بقدر بلندى همتها ميباشد غمها پس كسى را كه همت بلند باشد و مرتبه بلند خواهد در دنيا يا آخرت غم او زياده است از كسى كه بمرتبه پست راضى شود زيرا كه تعب و زحمت هر شغلى در دنيا بقدر بزرگى آن شغل و بلندى مرتبه آنست و همچنين زحمت تحصيل هر مرتبه در آخرت بقدر بزرگى و بلندى آن مرتبه است و بنا بر اين مراد در همتهاى دنيا اين است كه همت بر مراتب بلند در آنها باعث زيادتى غمهاست پس اجتناب
[١] - بعضى از شعراء اين حديث را بعين عبارت( ليكن بتأخير جار و مجرور) نظم كرده است.