شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٢٢٧ - ٤٢٩٣ بالايثار على نفسك تملك الرقاب
٤٢٩٢ بكثرة الاحتمال يكثر الفضل[١].
بسبب بسيارى احتمال بسيار مىشود فضل، ظاهر اين است كه مراد به «احتمال» در اينجا متحملشدن مؤنات و اخراجات مردم باشد، و مراد به «فضل» زيادتى در مال و نعمت باشد يا تمامى و كمال، و ممكن است كه مراد بفضل عطا و احسان باشد و مراد اين باشد كه بسبب تحمل اخراجات مردم فضل و احسان آدمى بسيار مىشود يعنى اين كمال فضل و احسان است و بالاترين مراتب آن است، و ممكن است كه مراد به «احتمال» تحمل تعب و مشقت باشد و مراد به «فضل» همان تمامى و كمال باشد يا مزيت و زيادتى بر ديگران باشد و مراد اين باشد كه تمامى و كمال يا مزيت و زيادتى بر ديگران بدون تحمل تعب و مشقت حاصل نمىشود يعنى تعب و مشقت در گزاردن طاعات و عبادات و در صبر بر ترك آنچه خواهش آن باشد از مناهى و صبر بر مصائب و نوائب و مانند آنها.
٤٢٩٣ بالايثار على نفسك تملك الرقاب.
بايثار بر نفس خود مالك مىشوى گردنها را، مراد به «ايثار بر نفس» برگزيدن ديگرى است بر خود و عطا كردن باو چيزى را كه خود محتاج بآن باشد و ظاهر است كه بخششها و دهشهاى كسى بر اين وجه سبب اين مىشود كه مالك گردنها گردد يعنى مردم مطيع و فرمانبردار او گردند بر وجهى كه گويا مالك رقاب ايشان است.
[١] - شارح( ره) قبل از اين فقره فقره ديگرى را شرح كرده است بدين ترتيب،« بكثرة الاحتمال يكثر العقل» بسبب بسيارى احتمال بسيار مىشود عقل ظاهر اينست كه مراد باحتمال تحمل نمودن تعب و مشقت است و مراد تعب و مشقت مطالعه و فكر و درس خواندن و گفتن باشد و ممكنست كه شامل تعب و مشقت طاعات و عبادات ديگر نيز باشد باين كه حق تعالى بسبب بركت آنها عقل را زياد كند» و گويا سر آن اين بوده كه در بعضى نسخ« العقل» بجاى« الفضل» ذكر شده بوده است.