شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٧٥ - ٣٨٦٤ إنما الجاهل من استعبدته المطالب
ظاهر اين است كه مراد به «ناس» غير ائمه طاهرين صلوات الله عليهم أجمعين باشد چنانكه شايع است استعمال ناس در ايشان و مراد اين است كه مردم غير ما دو فرقهاند فرقه كه تابع ما باشند و ايشان بر راه راستاند و فرقه كه پيرو ما نباشند و ايشان از اهل بدعت و ضلالتاند[١] و كسى نيست كه پيرو ما نباشد و از اهل ضلالت نباشد باين كه خود امام و پيشوا تواند بود و تابع كسى نبايد باشد.
٣٨٦٢ إنما خلقتم للبقاء لا للفناء و انكم فى دار بلغة و منزل قلعة.
بدرستى كه شما خلق كرده نشدهايد مگر از براى باقى بودن نه از براى فانىشدن و بدرستى كه شما در خانه بلغهايد و در جايگاه قلعه مراد اين است كه شما آفريده نشدهايد مگر از براى آخرت كه خانه بقا و پايندگى است نه از براى دنيا كه دار فنا و زوال است و «بلغه» بضم ميم و سكون لام و فتح غين قدرى است از عيش كه اكتفا بآن توان كرد و مراد اين است كه دنيا خانه ايست كه در آن بايد اكتفا نمود به آن چه توان اكتفا نمود بآن از عيش و نبايد حريص بود در آن بر شهوات و مستلذات آن و جايگاه «قلعه» بضم قاف و سكون لام و فتح عين يا بضم قاف و لام هر دو و فتح عين يا بضم قاف و فتح لام و عين هر دو يعنى جايگاه عاريه كه وطن نتوان ساخت آن را، و «بودن دنيا منزل چنين» ظاهر است.
٣٨٦٣ إنما العاقل من و عظته التجارب.
بدرستى كه عاقل نيست مگر كسى كه پند گفته باشد او را تجربهها.
٣٨٦٤ إنما الجاهل من استعبدته المطالب.
بدرستى كه نيست نادان مگر كسى كه بنده كرده باشد او را مطلبها يعنى بنده خواهشها و مطلبهاى دنيوى خود شده باشد و هميشه مانند بندگان سعى كند از براى
[١] - در نسخه مسجد سپهسالار چنين ضبط شده است:« خواه پيرو ديگرى باشند خواه اصلا پيرو كسى نباشند».