شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٢٨١ - ٤٤٨٦ تكاد ضمائر القلوب تطلع على سرائر العيوب
٤٤٨٥ تنزل من الله المعونة على قدر المؤنة.
فرود مىآيد از جانب خدا يارى بر اندازه اخراجات، پس از كثرت عيال انديشه نبايد كرد حق تعالى باندازه اخراجات ايشان روزى مىرساند.
٤٤٨٦ تكاد ضمائر القلوب تطلع على سرائر العيوب.
نزديك است كه نهانيهاى دلها مطلع شوند بر پوشيدههاى عيبها. يعنى هر چند كسى عيب خود را بپوشد و پنهان دارد بزودى نهانيهاى دلها و آنچه در آنها مىافتد اطلاع يابند بر آن، پس جمعى كه نمىخواهند كه خلق بر گناهان ايشان مطلع شوند باين خاطر جمع نكنند كه گناهان را نهانى كنند و از مردم پنهان دارند بزودى حق تعالى رسوا كند ايشان را و در دلها اندازد عيوب ايشان را و مردم را بفراست يا نحو ديگر مطلع گرداند بر آنها. و پوشيده نيست كه محل علم و ادراك بنا بر مذهب محققين كه بنفس مجرد قائل اند همان نفس مجرد است و آلات آن قوائيست كه حال در دماغ اند بنا بر مذهب حكما، و مراد به «دل» كه در آيات كريمه و اخبار شريفه نسبت علم بآن داده شده همان نفس مجرد است نه عضو مخصوص. و متكلمان كه بنفس مجرد قائل نيستند نسبت علم را بدلها بر سبيل حقيقت مىدانند و دل را بر ظاهر آن كه عضو مخصوص باشد حمل ميكنند و هرگاه اين معلوم شد ظاهر مىشود كه نسبت اطلاع مذكور كه فردى است از علم به «ضمائر قلوب» بمعنى نهانيهاى دلها و آنچه در آنها افتد بر سبيل مجاز است خواه مراد بدل نفس مجرد باشد و خواه عضو مخصوص، زيرا كه اطلاع از براى نفس است يا دل نه از براى آنچه در آنها افتد بلكه آنچه در آنها افتد يا عين اطلاع مذكور است يا امرى كه سبب آن مىشود، و ممكن است كه مراد به «ضمائر قلوب» قوتهاى مدركه آنها باشد باعتبار اين كه محل ضمائر بمعنى مذكورند، و اطلاق اسم حال بر محل شايع است، و بنا بر اين نسبت اطلاع