شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٤٠٢ - ٤٨٩٥ حسبك من توكلك ان لا ترى لرزقك مجريا الا الله سبحانه
٤٨٩٤ حاسبوا انفسكم تأمنوا من الله الرهب، و تدركوا عنده الرغب.
برسيد بحساب نفسهاى خود تا ايمن باشيد از خدا ترس را، و در يابيد نزد او رغبت را. يعنى تا ايمن باشيد در روز جزا از ترس عذاب و خوف رفتن بجهنم، و دريابيد نزد او آنچه را رغبت بآن داشته باشيد از بهشت و نعمتهاى آن. و اين منافات ندارد با اين كه مؤمن هميشه بايد كه خوف داشته باشد، زيرا كه آن در دنياست باعتبار احتمال تقصير و گناه در خود وقتى كه بحساب خود نرسيده باشد، يا بعد از آن نيز باعتبار احتمال اين كه درست نرسيده باشد و آن ايمنى در آخرت است بعد از اين كه درست بحساب رسيده باشد.
و ممكن است كه مراد ايمنى باشد از آن خوفى كه با علم بگنهكارى باشد نه ايمنى بالكليه، پس منافات ندارد با خوف فى الجمله باعتبار احتمال گنهكارى و غلط در حساب. و آنچه در بعضى احاديث وارد شده كه: مؤمن بايد كه خوف و رجا در او برابر باشد، مراد بآن اينست كه بايد كه رحمت حق تعالى و غضب او را هر دو را در نهايت كمال داند و نهايت اميد بآن و خوف ازين داشته باشد، و با وجود هزار گناه احتمال عفو و رحمت او بدهد، و با وجود همه اعمال خير باعتقاد خود احتمال عذاب و عقاب بدهد باعتبار احتمال گناهى كه او در محاسبه بآن نرسيده باشد، نه اين كه با وجود كردن گناهان كبيره و نكردن چيزى از آنها[١] احتمال معذب بودن و معذب نبودن نزد او هر دو برابر باشد و هيچ يك از احتمالين در هيچيك از صورتين ترجيح نيابد، و الله تعالى يعلم.
٤٨٩٥ حسبك من توكلك ان لا ترى لرزقك مجريا الا الله سبحانه.
بس است ترا از توكل تو اين كه نبينى از براى روزى خود روانكننده مگر خداى سبحانه. «توكل بر خدا» بمعنى اظهار عجز خود و اعتماد بر اوست، و مراد اينست كه در اين معنى همين كافى است كه اعتقاد اين داشته باشى كه بغير حق تعالى
[١] - يعنى از اعمال خير را، بقرينه سابق عبارت يعنى اين قسمت« و با وجود همه اعمال خير».