شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ١٩ - ٣٧٣٦ ان كنتم راغبين لا محالة فارغبوا فى جنة عرضها السموات و الارض
مىشود كه طول زياده بر آن است و همين قدر كافى است در علم بعظمت آن بخلاف اين اگر همين طول مذكور شود كه از آن قدر عظمت عرض بهيچ وجه معلوم نمىشود و بعضى گفته اند كه: مراد بعرض قيمت است يعنى قيمت آن اگر فروخته شود بقدر قيمت همه آسمانها و زمين است اگر فروخته شوند و غرض از اين بيان بزرگى و جلالت قدر آن است. و بعضى اشكال كرده اند در اين آيه كريمه بنا بر وجه اول يا دوم باين كه بهشت در آسمان است پس چگونه تواند بود كه:
عرض آن بقدر آسمانها و زمين باشد و جواب گفتهاند كه: مراد ببودن بهشت در آسمان اين است كه در جهت آسمان است نه اين كه در ميان آسمان است و بنا بر اين ممكن است كه بالاى همه آسمانها باشد بعرض مذكور يا در آن سمت خارج از آسمانها باشد در جنب آنها و آنچه در بعضى روايات وارد شده كه: بهشت در آسمان چهارم است محمول شود بر اين كه در جنب آن است و اتصالى بآن دارد چنانكه مىگويند كه در خانه ما باغى است يعنى متصل بآن و مىتواند بود كه چندين برابر آن باشد. و ممكن است كه مراد بآسمانها هفت آسمان مشهور باشد يعنى آسمانهاى سبعه سياره و بنا بر اين مىتواند بود كه در آسمان هشتم يا نهم باشد و بعضى گفته اند كه: بهشت الحال در آسمان است و حق تعالى در روز قيامت زياد خواهد كرد وسعت آن را بقدر وسعت آسمانها و زمين و مراد بآيه كريمه قدر آن است در آن روز و الله تعالى يعلم و در بعضى روايات وارد شده كه: از حضرت رسالت پناهى ٦ پرسيدند كه: هرگاه بهشت عرض آن آسمانها و زمين باشد پس كجا ميباشد جهنم؟
پس آن حضرت فرمود كه: سبحان الله هرگاه بيايد روز پس كجاست شب؟
و صاحب مجمع البيان گفته كه: مراد اينست كه كسى كه قادر است بر اين كه شب را ببرد هر جا كه خواهد قادر است بر اين كه خلق كند جهنم را هر جا كه خواهد.
و ممكن است كه اشاره، نيز باشد باين كه جهنم در زير زمين باشد چنانكه هرگاه در روى