«الجواهر الموجود على الحقيقة.الجواهر هى متقدمة لجميع الموجودات،الجوهر ليس هو لشىء آخر البتة الا لذاته يحمل عليه سائر الأشياء و لا يحمل هو على شىء...الجوهر موضوع لكل واحد من الاعراض...الجواهر هى علة انية الاعراض الجواهر عندنا اعرف من الاعراض».

(رجوع شود به تفسير ص ١٠٠٠،٧٩٧، ٢٧٢،٣٧٥،٨٠٩،١٥٥٩،١٥٣٥،١٥٣٣، ١٥١٩،٩٥١،٩٥٩) جواهر بر پنج قسم‌اند باين بيان كه يا جسم و جسمانى ميباشند و يا مفارق و روحانى هستند قسم اول يا حال است و يا محل و يا مركب از حال و محل اول صورت دوم ماده سوم جسم است و آنچه مفارق است يا تعلق تدبيرى ببدن دارد و بعبارت ديگر يا در وجود بى‌نياز از محل است و در فعل نياز بمحل دارد نفس است و يا نه در وجود و نه در فعل هيچ كدام نيازى بمحل ندارد عقل است.

اخوان الصفا در تقسيم جواهر گويند:

جواهر بر دو قسم‌اند يا روحانى ميباشند و يا جسمانى جواهر جسمانى يا فلكى هستند يا طبيعى جواهر طبيعى بر دو نوع‌اند بسيط و مركب بسيط چهار نوع است(عناصر اربعه) و مركب دو نوع است جماد و نبات و نامى دو نوع است نبات و حيوان،جوهر روحانى هم بر دو قسم‌اند هيولى و صورت صورت هم بر دو نوع است مفارق(نفس و عقل) و غير مفارق مانند اشكال.

(از اخوان ج ١ ص ٣٢٦-تفسير ١٥٣٣) خواجه طوسى گويد:و ببايد دانست كه جواهر ذاتى است انواع جواهر را بخلاف عرض كه ذاتى نيست اجناس اعراض را.

(از اساس الاقتباس ص ٣٨)

جَوهرِ إبْداعى

-(اصطلاح فلسفى) مراد از جوهر ابداعى نفس است ناصر خسرو گويد:نام آن جوهر كه اندر نطفه‌هاى حيوان است و اندر تخمها و بيخ‌هاى نبات است و آن جوهر ابداعى است و آنچه ابداعى باشد او جزء چيزى نباشد و آنچه جزو چيزى نباشد قوت او متناهى نباشد.

(از زاد المسافرين ص ٦٤).

جَوهرِ اوَّل

-(اصطلاح فلسفى)ابن رشد ميگويد:مراد ارسطو از جوهر اول مبدأ اول است كه«المبدأ الاول للجواهر و هو الله سبحانه».

(از تفسير ص ٣٤٠) اهل ذوق گويند-حقيقت محمديه و روح مقدس حضرت رسول مصطفى است كه فرمودند«اوّل ما خلق اللّه روحى»و«اوّل ما خلق اللّه نورى»«كنت نبيّا و آدم بين الماء و الطّين»و«خلق الله نور محمّد من نوره فضوئه و صدره على يده».

(از اشعة اللمعات ص ١٦٩).

مولانا گويد:

تاج كرمناست بر فرق سرت
طوق اعطيناك آويز برت
جوهر است انسان و چرخ او را عرض
جمله فرع و سايه‌اند و تو عرض
علم جوئى از كتب‌هاى فسوس
ذوق جوئى تو ز حلواى سبوس
اى غلامت عقل و تدبيرات و هوش
چون چنينى خويش را ارزان فروش
خدمتت را جمله هستى مفترض
جوهرى چون عجز دارد با عرض