فرهنگ معارف اسلامی - سجادی، جعفر - الصفحة ٣٠١ - امكانِ اسْتِعْدادى
«اعلم ان معنى الامكان فى الماهيات سلب ضرورة الوجود و العدم عن الشيء و- هو صفة عدمية صدقها اذا كان ذاتيا لا- يستدعى وجود موصوفها و ان كان عين- الوجود فهو ثابت فى مرتبة الذات من حيث هى هى لا باعتبار الوجود».
(رسائل ص ١١) «الامكان فى الوجودات الخاصة الفائضة عن الحق يرجع الى نقصانها و فقرها الذاتى و كونها تعلقية الذوات حيث لا يتصور حصولها منحازا عن جاعلها القيوم فلا ذات لها فى انفسها إلا مرتبطة الى الحق الاول».
(رسائل صدرا ص ١٢)
امكانِ اخَسّ
-(اصطلاح فلسفى) قاعدۀ امكان اخس قاعدهايست كه صدرا در مقابل قاعدۀ امكان اشرف وضع كرده است در زير عنوان قاعدۀ امكان اشرف بيان خواهد شد كه يكى از قواعدى كه در فلسفۀ اشراق بمنظور اثبات وجود متوسطات و مفارقات و بالاخره موجودات متوسطه ديده ميشود قاعدۀ امكان اشرف است كه گويد وجود موجودات اشرف ايجاب ميكند كه موجودات اخس هم باشند يا آنكه اگر موجودات اخس موجود باشند كه ممكناتاند،ممكنات اشرف هم بايد موجود باشند زيرا از اشرف بلا واسطه اخس صادر نمىشود و بايد وسائط نوريه در كار باشد«فان الممكن الاخس اذا وجد فيجب ان يكون الممكن الاشرف قد وجد قبله».
(اسفار ج ١ ص ١٢٣) و بالجمله اصل قضيه اين است كه همان طور كه موجودات متوسطه را از باب امكان اشرف ثابت ميكنيم ممكن است آنها را از راه امكان اخس نيز ثابت كرد.
(اسفار ج ٣ ص ١٦٣)رجوع شود به قاعدۀ امكان اشرف.
امكانِ اخَسّ
-(اصطلاح فلسفى) خواجه طوسى گويد:هر چه در او هيچ ضرورت نبود نه بحسب ذات و نه بحسب شرط و نه بحسب وقت معين يا نامعين آن را ممكن اخص خوانند مثال انسان ممكن است كه كاتب بود بالفعل.
(اساس الاقتباس ص ١٣٧)
امكانِ اسْتِعْدادى
-(اصطلاح فلسفى) امكان استعدادى عبارت از كيفيت استعدادى است كه موجب تهيؤ ماده براى صور و اعراض است بطور متعاقب و قابل شدت و ضعف است.
«و الاستعداد قابل للشدة و الضعف و يعدم و يوجد للممكنات و هو غير الامكان الذاتى».
(كشف المراد ص ٢٣) و بالاخره امكان يا لحاظ ميشود باعتبار ماهيت و ذات خود و آن امكان ذاتى است و يا لحاظ ميشود باعتبار دورى و نزديكى او از وجود و آن امكان استعدادى است.
و بعبارت ديگر امكان يا حال و وصف ذات شىء است امكان ذاتى و موصوف آن ممكن ذاتى است و يا حال و وصف شىء است بر حسب آينده و بر حسب سلب كليۀ ضرورات فعلى كه امكان استقبالى است و موصوف آن را ممكن بامكان استقبالى