-(اصطلاح ادبى و عرفانى) و نازل منزله قرار دادن و چيزى را بجاى چيزى ديگر آوردن و نام قرآن است و تنزيل مخاطب بمنزلۀ مغايب آن باشد كه حاضر را غايب فرض كنند و با او سخن گويند مانند«احمدك يا من يرفع العمل الصالح»و آن را فوائدى است از جمله عظمت مخاطب و علو شأن او و تنزيل عالم منزلۀ جاهل مانند «أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِينَ» كه مفيد توبيخ است و «إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلىٰ عَبْدِنٰا فَأْتُوا بِسُورَةٍ» و تنزيل معلوم به منزلۀ مجهول مانند «مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ» كه مفيد حصر است.

و مانند «إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا و إِنْ نَحْنُ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ» و تنزيل منكر بمنزلۀ غير منكر مانند «ذٰلِكَ الْكِتٰابُ لاٰ رَيْبَ فِيهِ» :

* تو بتاريكى على را ديدۀ
زان سبب غيرى بر او بگزيدۀ
و باز تنزيل غير منكر بمنزلۀ منكر مانند إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصٰادِ كه ظاهرا خطاب بحضرت است و تنزيل عالم منزلۀ جاهل و جز آن كه هر يك براى فوائدى است رجوع شود به(مطول ص ٤٨ مختصر المعانى ص ٨١).

و در عرفان مراد قرآن مجيد است نزول فيوضات الهى است كه بر قلوب مستعدين فائض شود.

شاه نعمت الله گويد:

گر معنى تنزيل بداند حافظ
تنزيل به عشق دل بخواند حافظ
او كرد نزول و ما ترقى كرديم
تحقيق كجا چنين تواند حافظ

تنزيلات ربانى

-مرتبت كثرت و وحدت در كثرت است و ظهور واحد در كثرات است كه نهايت دايرۀ وجود است.

* چو خود را ديد يك شخص معين
تفكر كرد تا خود چيستم من
ز جزوى سوى كلى يك سفر كرد
و زآنجا باز بر عالم گذر كرد
(شرح گلشن راز)

تَنْزيه

-(اصطلاح عرفانى)عبارت از انفراد قديم است باسماء و اوصاف و ذات او آن طور كه مستحق است و منزه كردن عبد از صفات حق است.(از كشاف ص ١٤٣٥) و چنانكه گويند او يگانه است و قائم بذات است و جوهر و عرض نيست و وى را در هيچ كالبد فرود آمدن نيست و هر چه در خيال آيد و در خاطر آيد از كميت و كيفيت وى از آن پاك است(كيمياى سعادت ص ١١٨).

* جمالك جل عن درك العيون
و قدرك فاق تصوير الظنون
و خامرنى لخمر هواك سكرا
فلا اصحوا الى يوم المنون
الهى تو آنى كه از احاطت اوهام بيرونى