است و سالار بار و كليد گنج و شفيع وصال و سر همه شادى و مايۀ آزادى،اول پشيمانى در دل است،پس عذر بر زبان،پس بريدن از بدى و بدان،و توبه آنست كه از همه موجودات دل برگيرى،روى در حق آرى،توبۀ مقدحۀ آتش است كه از قعر دوزخ آمده تا آنچه فردا آتش بتو خواهد كرد،تو امروز بآب ديده با خود كنى:اى جوانمرد اين جنگ تا كى و اين بد عهدى تا چند،و از آى و صلحى بكن.

* اى باز هوا گرفته باز آى و مرو
كز رشتۀ تو سرى در انگشت منست
بيدار شو كه وقت صباح است و در سر شور شراب شوق دارى،هين كه هنگام صبوح است،تا كى شكسته دل و عهد،بيا كه وقت نصيحت و توبۀ نصوح است.

* دور شو از صحبت خودپرور عادت پرست
بوسه بر خاك كف پاى ز خود بيزار زن،
اى جوانمرد صد هزاران ماهرويان فردوس از راه نظاره در بازار كرم منتظر ايستاده‌اند مگر عاصى از پرده عصيان بيرون آيد و قدم بر بساط تو به‌نهد تا ايشان جانها و دلها را در صدق قدم وى برافشانند و- بشارت بسمع وى رسانند كه وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ (از عده ج ٤ ص ٩٧-ج ٣ ص ٤٥٢).

باز گويد:توبه درست نباشد مگر بعد از معرفت نفس و شرائط آن سه است:

پشيمانى از افعال قلب و اعتذار از افعال زبان و ريشه كن كردن افعال بد از جوارح،و حقايق توبه،سه است بزرگ داشتن جنايت و متهم كردن نفس در توبه و طلب اعتذار از خلايق.

توبه را سه مقام است كه يكى توبت و ديگرى انابت و سه ديگر اوبت است.

توبت خوف عقاب را و انابت طلب ثواب را و اوبت رعايت فرمان را گويند.

توبه مقام عامۀ مؤمنانست و انابت مقام اولياست و مقربان و اوبت آن انبياء و مرسلانست.

و توبه رجوع از كبائر بود بطاعت و انابت رجوع از صغائر به محبت و اوبت رجوع از خود بخداوند است.«التوبة ان ترى جرأتك على الله و ترى حكم الله عنك» (از طبقات ص ٦٥).

اصل توبه از زواجر حق تعالى است و بيدارى دل از خواب غفلت و ديدن عيب حال خود و چون بنده تفكر كند در سوء احوال و قبح افعال خود و از آن خلاصى جويد حق تعالى اسباب توبه بر وى سهل گرداند.

و توبه بر سه گونه است يكى از خطا بصواب ديگر از خطا با صوب و سوم از صواب خود بحق و اشاره بقسم اول است كه فرمود «الَّذِينَ إِذٰا فَعَلُوا- فٰاحِشَةً X...X »و از صواب با صواب است كه موسى فرمود«انه ليغان على قلبى و انى لاستغفر الله فى كل يوم سبعين مرة».

رجوع از خطا بصواب توبه عامه است و از صواب با صوب توبۀ خاصه است و از خود بحق درجۀ محبت است.

ذو النون گويد توبه دو قسم است يكى توبۀ انابت و ديگرى استجابت،توبۀ انابت آن باشد كه بنده توبه كند از جهت ترس از عقوبت خدا و توبۀ استجابت آن باشد