اين نيست كه افعال بندگان مركب از جبر و تفويض است و يا اينكه هيچ كدام نيست و يا آنكه از جهتى اضطرار باشد و از جهتى اختيار و نه آنكه مضطر است در صورت اختيار و نه آنكه او را اختيارى ناقص و جبرى ناقص باشد و بلكه معنى امر بين امرين اين است كه عبد مختار است از آن جهت كه مجبور است و مجبور است از آن وجهى كه مختار است و اختيار او بعينه اضطرار او است و توسط بين دو ضد گاه بمعنى امتزاج است كه حاصل از مكسور دو طرف است چنانكه از اختلاط حار و بار دفاتر درست ميشود كه نه حار و نه بارد است و گاهى متوسط جامع ميان هر دو است بنحو اعلى و ابسط بدون تضاد و تزاحم مانند جوهر افلاك كه در عين بساطت جامع كيفيات اربعه‌اند بر وجه اعلى و ابسط زيرا آن كيفيات از افلاك بر ارضيات افاضه ميشوند و اين نوع توسط بهترين نوع توسط است و ديگر از مؤيدات آنكه انسان مخلوق است بر صورت خالق و تمام صفات و قوا كه در خالق است نمونۀ آن در انسان است و از جمله قدرت حق است و ناچار بايد در انسان اراده و قدرت باشد كه مظهريت تامۀ آن درست باشد.

و بالجمله هر فعلى بعد از مقدمات عامه حاصل ميشود و موقعى كه آن علل و مقدمات حاصل نشود فعل انجام نخواهد شد و كسى كه نظر كند به سبب و علت فعل و دريابد كه آنها در اختيار فاعل نيست حكم بجبر ميكند و كسى كه نظر بنفس فعل كند كه از فاعل صادر ميشود حكم باختيار مطلق كند و اين هر دو درست نيست ببيانى كه گذشت رجوع باختيار شود.(از اسفار ج ٣ ص ٨٢-٨٤،٧١-دستور ج ١ ص ٣٨٢-شرح منظومه ص ٨٣).

جبرئيل

-(اصطلاح كلامى و علوم غريبه)مأخوذ از آن قرآن مجيد است.واسطۀ بين حق و پيامبر اسلام است در وحى در نزد اهل ذوق جبرئيل عبارت از عقل فعال و عقل دهم است.

كه از آن ناحيه انسانهاى صافى دل همۀ حقايق جهان وجود را مشاهده نمايند و از همه چيز آگاهى يابند بعضى را كه مصلحت باشد خبر دهند و بعضى را خبر ندهند.

در قرآن آمده است:

قُلْ مَنْ كٰانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلىٰ قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللّٰهِ مُصَدِّقاً لِمٰا بَيْنَ يَدَيْهِ وَ هُدىً وَ بُشْرىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ .

و در علوم غريبه نيز بكار رود و نام يكى از فرشتگان خداست و در طلسمات و او را در نيز بسيار بكار رود،روز او روز دوشنبه بود و آن روزى بود بارد و رطب و در طلسمات نمايندۀ او طلسم مسبع بود.

(از شمس المعارف الكبرى ص ٣٣).

در كتب اهل عتيق آمده است:

كه او فرشته‌ايست كه زكريا را بولادت يحيى و مريم را بولادت عيسى بشارت داد و او همانست كه در ايام سابق بدنبال نبى فرستاده شد تا تفسير رؤيا را بر او تسليم كند و معنى اين اسم نيروى خدا بود.

(رجوع شود به قاموس كتاب مقدس ص ٣٧٨).

جَبَرُوت

-(اصطلاح فلسفى و عرفانى) جبروت عبارت از عالم عقول است لاهيجى در بيان تقسيم عوالم گويد:اول عالم جبروت است و آن باصطلاح اصح اول وجود مقيد و عالم علم عقول مجرده از ماده