نفسانى نيز در خارج اثر مى‌كنند و آثارى از فضائل و رذائل نفسانى در خارج حاصل مى‌شود مثلا غضب،كبر،عجب،حقد و غيره كه از كيفيات و امور نفسانى هستند آثارى از آنها در خارج ظاهر مى‌شود.

يكى از مواطن موطن آخرت است و نشأت اخروى است و بعيد نيست كه مثلا غضب كه يكى از ملكات و صفات نفسانى است در نشأت آخرت بصورت نار محرقه مجسم شود و صاحب آن را بسوزاند كه فرمودند

«الدنيا مزرعة الآخرة» و همين طور،جود، علم و ساير صفات كه از كيفيات نفسانى‌اند بصورت سلسبيل درآيند و آكل مال يتيم ظلما در نشأت آخرت بصورت آتش در بطون خورندگان آن درآيد و آنها را بسوزاند و بالاخره ملكات فاضله و رذائل كه از مكتسبات نفسانى است و از آثار و اعمال انسان است در نشأت دنيوى بعينه در نشئات ديگر مجسم شوند و نتيجه عمل هر كس بدين طريق براى او نمودار شود.

(از مبدأ و معاد صدرا ص ٣٤٣- رساله عرشيه ضميمۀ مشاعر ص ١٩٥)

تَجَلّى

-(اصطلاح عرفانى و فلسفۀ ذوقى)تجلى،نور مكاشفه‌ايست كه از بارى تعالى بر دل عارف ظاهر مى‌گردد و دل را ميسوزد و مدهوش ميگرداند.

مولوى گويد:

تجلى كن كه تا سرمست گردند
كند اجزاى عالم مست و شورى
چو درياى عتاب تو بجوشد
برآيد موج طوفان از تنورى
خلايق همچو كشت و تو بهارى
بتو يابد شقايقشان ظهورى
كاشانى گويد از فيض ذاتى حق تعالى تعبير به تجلى سارى در حقايق ممكنات شده است كه عبارت از امداد الهى است كه مقتضى قوام عالم است و وجود منبسط است.

ابو القاسم قشيرى گويد:تجلى از قبل بنده،عبارت از زوال حجاب بشريت و صيقل‌كننده قلب است از صدء طباع بشريت و از قبل خدا آشكار كردن حال عبد است و در بيان پاسخ پرسش از تجلى و تحلى و تخلى گفته شده است كه ظهور ذات است در پرده‌هاى اسماء و صفات در مقام تنزل هجويرى گويد:تجلى تاثير انوار حق است بحكم اقبال بر دل مقبلان كه بدان شايسته آن شوند.

(از شرح مثنوى ص ٥٥-مصباح الانس ص ٥ كشف المحجوب ص ٦٤٠) در شرح شطحيات گويد:آن نور زاده در سراى وحدت،از تجلى قدم مضطرب، به عقلى كه با او مشورت كند،نه علمى كه باز مشاورت طلب كند،منتظر زمان بى‌زمانى شده،عاشق مباشرت جان هر جانى شده هم در نيستى بيند خود را،تا ناگه نهر،شهر،امر،در عالم افعال او آورند و از افعال او ابريشم خيام ملكوت نتند، و رقام صفات بروى دواير شواهد نقش عين الله بنگارند،ارواح ساده را از حبس عدم بيرون آرند و در اقعاص كون بدارند (از شطحيات ص ١٧) لاهيجى گويد:تجلى ظهورى بر دو نوع است:يكى عام و ديگرى خاص،عام را تجلى رحمانى مينامند كه افاضۀ وجود «مع ما يتبع من الكمالات را»بر تمامت موجودات فرموده و در اين تجلى همۀ موجودات مساويند «مٰا تَرىٰ فِي خَلْقِ