-(اين اصطلاح هيوى است) دايره ارتفاع يكى از دوائر بزرگ است كه آن را دايرۀ سمتيه هم گويند،البته دايرۀ موهومى كه بدو سمت رأس و قدم عبور كند بطرف خطى كه از مركز عالم به سطح فلك اعلى خارج ميشود عبور كند و دايرۀ افق را بر زواياى قائمه قطع نمايد در دو نقطۀ غير ثابت و هر يك از آن دو نقطه را سمت نامند و هر يك از قوسهاى واقع بين هر يك از آن دو نقطه را كه يكى مشرق و ديگر مغرب بود قوس سمت نامند،بين هر يك از آن دو نقطه يكى شمال و يكى جنوب بود.

اين دايره در دو موضع با دايرۀ نصف النهار انطباق يابد يكى در تقاطع اسفل ديگر در تقاطع اعلى.

(از التفهيم ص ١٨١) ابو ريحان بيرونى در باب ارتفاع گويد:

آفتاب يا ستاره يا هر كدام نقطۀ مفروض كه نهى و بروى و بر قطب افق دايرۀ بزرگ بوهم بگذارى،ارتفاع آن چيز قوسى بود كه از اين دايره ميان او و ميان افق افتد.و هميشه عمودى بود بر افق ايستاده.و تمام اين ارتفاع،آن قوس بود كه از سمت الرأس كه يكى قطب است از آن افق،تا بدان چيز[افتد].و اگر او زير افق باشد و همان دايره بر وى انديشى، آن قوس كه ميان او و ميان افق اوفتد ازين دايره،انحطاطش خوانند.و آنچه ميان او و ميان سمت الرجل[بود]كه ديگر قطب افق است تمام انحطاط خوانند و ارتفاع اوسط آن قوس بود كه از دايرۀ ارتفاع كه گفتيم ميان تقاطع او با معدل النهار بود تا بافق.

(رجوع شود به التفهيم ص ١٨١ و ١٨٢)

ارْتِفاعِ سَمْتِ قِبْلَة

-(از اصطلاحات هيوى است)و عبارت از رسيدن آفتاب بود بارتفاعى كه در آن ارتفاع ظل،مقياس مسامت مكۀ معظمه باشد.

(از بيست باب ملا مظفر)

ارْتِفاعِ كَوْكَب

-(اين اصطلاح هيوى و نجومى است)و ارتفاع كوكب عبارت از بعد آن كوكب بود از افق يعنى قوسى است كه از دايرۀ ارتفاع ميان خط تقويم كوكب(نقطۀ كه كوكب واقع است)و افق در فوق زمين(اصولا دوائر ارتفاع در فوق و قسمت مرئى است)و البته همين فاصله و بعد را در طرف تحت الارض و قسمت نامرئى،مقابل ارتفاع يعنى انحطاط در صورتى گويند كه آن قوس ما بين زياده از ١/٤ نباشد و آن نقطۀ كه كوكب در آن واقع است كه درجات ارتفاع بدان مقياس شود اگر در حد نهايى باشد غايت ارتفاع گويند يعنى ١/٤ تمام باشد.

(رجوع به دوائر ارتفاع شود)

ارْتِفاع نِصْفُ النّهار

-(اين اصطلاح هيوى است)رجوع بارتفاع و دوائر ارتفاع شود.

ارْتِفاع نَقِيْضَيْن

-(اصطلاح منطقى) اهل معقول گويند اجتماع و ارتفاع