تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٣٦ - ٩ - آيا خداوند براى اجراى قوانين در عالم هستى ، احتياجى به احراز قابليت در آنها دارد ؟

١٠ - آيا جريان عليت در جهان هستى بمنزلهء يك سنخيت است ؟

١١ - نگرش در عليت و اعتقاد بان براى جويندگى راهرو و خود جوينده لزوم دارد .

١٠ - آيا جريان عليت در جهان هستى بمنزلهء يك سنخيت است ؟

سنتى بنهاد و اسباب و طرق طالبان را زير اين ازرق تتق بيشتر احوال بر سنت رود گاه قدرت خارق سنت شود [١] سنت و عادت نهاده با مزه باز كرده خرق عادت معجزه
پس از آن همه بيانات عالى كه از مجموع ابيات مثنوى در بارهء موضوع عليت و ساير قوانين استفاده مى شود ، مضمون دو بيت گذشته بسيار سطحى به نظر مى رسد ، زيرا اولًا جلال الدين نه يك بار و نه دو بار ، بلكه بارها در ضرورت قوانين و لزوم نظم در جهان عليت از نظر رو بناى هستى ، داد سخن داده و مانند يك دانشمند جهان بين و طبيعت نگر همهء آنها را گوشزد كرده است ، و آن گوشزدها با اعتقاد به سنت و عادت كه در كلمات عده‌اى از متكلمين دورانهاى گذشته ديده مى شود ، شبيه به تناقضى است كه راه حل صحيحى ندارد . جلال الدين وقتى كه مى گويد :

اين جهان و آن جهان زايد ابد هر سبب مادر اثر از وى ولد
قانون عليت را از سطح يك جريان سنتى و عادى بالاتر مى برد .
بنا بر اين مى تواند به همان نظريه‌اى كه ما از مجموع ابيات مربوط به اين مسئله را استنتاج كرديم معتقد شود و آن عبارت از اين است كه تمام ضرورتها و قوانين همه و همه مربوط به روبناى جهان هستى بوده و اين رو بنا در مقابل عظمت الهى و سيطرهء او مانند تصور ناچيزى است كه روح انسانى در ميان ذهن نمودار مى سازد . بلكه با نظر به مبحث زير : جلال الدين به اعتقاد به نظريه‌اى كه ما ابراز كرديم مجبور است . او مى گويد :
١١ - نگرش در عليت و اعتقاد بان براى جويندگى راهرو و خود جوينده لزوم دارد .

ليك اغلب بر سبب راند نفاذ تا بداند طالبى جستن مراد

[١] دفتر پنجم ، ص ٣٠٥ بيت ١٧ و ١٨ و ١٩ . .