تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٢٣ - ٥ - وابستگى كيفيت جريان قانون عليت به موقعيت انسانى

ملاحظه مى شود كه ماكس پلانك با صراحت كامل موضوع آزادى اراده را از حيطهء عليت بيرون مى كشد و آن را جداگانه به عنوان وابستهء سر چشمهء معرفت درونى مطرح مى سازد .
ماكس پلانك كه از نظر فيزيكى به مسائل مربوط به عليت كاملًا آشنايى دارد و كاوشهاى او در متن رويدادهاى جهان فيزيكى و قلمرو درونى قابل اطمينان مى باشد .
مقصودش اين نيست كه قانون عليت وجود ندارد . و تصادف امرى ممكن است ، بلكه مى خواهد اذهان بشرى را به اين نكته آگاه سازد كه با ابزار و وسايل معلومات كلاسيكى نمى توان عليت را كاملًا توضيح داد ، دليل اين مطلب را در زير ملاحظه كنيم : « در دستگاه آهنگدار فيزيك نسبيتى رسمى ، فرضيهء كوانتوم به تازگى پريشانىهايى ايجاد كرده و هنوز كسى نمى تواند بگويد كه اين فرضيه چه تأثيرى در صورت بندى قانون عليت خواهد داشت . ظاهراً لزوم تغييراتى احساس مى شود ، ولى من مانند بسيارى از علماى فيزيك عقيده دارم كه در پايان كار فرضيهء كوانتوم با معادلاتى نمايانده خواهد شد كه قانون عليت را به صورت دقيقتر و صحيحترى نمايش دهد . » [١] ماكس پلانك عبارت ديگرى دارد كه مضامينش صريحتر از مضامين عبارت فوق قانون عليت بمعناى معمولى را بلكه عليت بتمام معناى آن را از قلمرو من انسانى بيرون مى سازد ، مى گويد : « اين كه فرد از لحاظ فعل كنونى خود نمى تواند محكوم قانون عليت باشد ، حقيقتى است كه بر پايهء منطقى بنا شده است و از نوع معلومات پيش از تجربه است و شبيه است به اين اصل بديهى كه جزء ممكن نيست از كل خود بزرگتر باشد . ناتوانى فرد براى مشاهدهء فعاليت خويش

[١] مدرك مزبور ص ٢٠٠ . . البته اين نكته را بايد در نظر بگيريم كه پيش بينى ماكس پلانك در بارهء بقاى قانون عليت در قلمرو علوم در جهان فيزيك بوده باشد نه در جهان درونى كه در عبارت فوق صريحاً آن را از مشمول بودن به قانون عليت بر كنار زده است . .