تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٠٣ - ١ - قانون عليت در روبناهاى جهان هستى جريان دارد

١ - قانون عليت در روبناهاى جهان هستى جريان دارد .

بىسبب بيند چو ديده شد گذار تو كه در حبسى سبب را گوش دار [١] تو ز طفلى چون سببها ديده اى در سبب از جهل بر چفسيده‌اى [٢] با سببها از مسبب غافلى سوى اين رو پوشها ز ان مايلى چون سببها رفت بر سر مى زنى ربنا و ربناها مى كنى رب همى گويد برو سوى سبب چون ز صنعم ياد كردى اى عجب حاصل آن كه در سبب پيچيده اى ليك معذورى همين را ديده‌اى [٣] در حقيقت خالق آثار اوست ليك جز علت نبيند اهل پوست [٤] اى ز غفلت از مسبب بىخبر بندهء اسباب گشتستى تو خر [٥] گفت آرى گر توكَّل رهبر است اين سبب هم سنت پيغمبر است رمز الكاسب حبيب الله شنو از توكَّل در سبب كاهل مشو [٦]
اين است يكى از مسائل حساس قانون عليت . درست توجه شود كه جلال الدين قانون سببيت و عليت را به هيچ وجه منكر نيست ، بلكه در بعضى از ابيات دامنهء قانون مزبور را حتى به جهان ابدى هم كشانيده مى گويد :

اين جهان و آن جهان زايد ابد هر سبب مادر اثر از وى ولد اين سببها نسل بر نسل است ليك ديده‌اى بايد منور نيك نيك [٧]

[١] دفتر دوم ، ص ١٠٧ بيت ٤١ . .
[٢] دفتر سوم ، ص ١٨٨ بيت ٩ . .
[٣] دفتر سوم ، ص ١٨٨ بيت ١٠ و ١١ و ١٤ . .
[٤] دفتر سوم ، ص ١٩٤ بيت ٤٧ . .
[٥] دفتر چهارم ، ص ٢٥٤ بيت ٣ . .
[٦] دفتر اول ، ص ٢١ بيت ٢٥ . .
[٧] دفتر دوم ، ص ٩٤ بيت ٤٢ و ٤٤ . .