فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٢٨٣ -       نظر ما در موضوع     

پس بنيانگذار اين سياست، ابوبلال مرداس بن جرير مى باشد زيرا او، اولين كسى بود كه عمل خوارج را در كشتن مردم و غارت اموال آنها نكوهش كرد و با صداى بلند ندا داد كه با هيچ كس سَرِ جنگ ندارد مگر آن كه كسى با او سَرِ جنگ داشته باشد و از هيچ كس سلب امنيت نمى كند و... بنابراين لازم است گفته شود پايه گذار اين سياست ابوبلال بوده كه در سال ٦٠ كشته شده است و ابوبلال در صفين در كنار على مى جنگيد و حكميت را نپذيرفت و در نهروان حضور يافت و جزء چند نفرى بود كه نجات يافتند.[١]

ثانياً: بنيان خوارج بر افراط و تعدى از حد اعتدال قرار دارد. هر چند افراط درجات و مراحلى دارد. اين گروه از ابتداى خروج بر ضد على و ردّ حكميت با آنكه خود، آن را بر او تحميل كردند افراطى بودند و خون و عرض مردم را محترم نمى شماردند. اين كه افراط را مخصوص ازارقه، نجديه و صفريه بدانيم به اين پندار كه آنان مسلمانان را مى كشتند و خونشان را مباح مى دانستند و اهل قبله را كافر مى شمردند، سخن بى دليلى است بلكه دليل بر خلاف آن است زيرا محكّمه اولى و در رأس آنها عبداـلله بن وهب راسبى از افراطيان بودند و اين مطلب، از خطبه ها و سخنان او كه در حروراء بيان كرد، به دست مى آيد و ما بعضى از اين سخنان را در فصل ششم نقل كرديم و اكنون گزيده آنها را در اينجا ذكر مى كنيم:

هنگام حركت از حروراء به نهروان، او خطاب به يارانش گفت: برادران من! بياييد از اين قريه كه مردمش ستمكارند، به طرف قله اى يكى از كوه ها يا به طرف يكى از شهرها كه مردمش اين فتنه هاى ضرر آفرين را قبول ندارند برويم.[٢]