فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٣٦٧ -       نظام عزابه چگونه شكل يافت     

و اين نظام را در قالب قانونى كه داراى چند ماده بود، شكل داد. آنگاه آن را بر جوامع اباضى در ليبى و سپس در تونس و پس از آن در الجزاير به طور كامل پياده نمود. بر اساس اين، تاريخ نگاران امام ابوعبدالله را بنيانگذار نظام عزّابه مى دانند و درست هم هست. او بنيانگذار اين نظام است و اگر او نبود اين نظام با اين شيوه تدوين شده به ما نمى رسيد. پس از ابو عبدالله عده اى از علماى بزرگ در بررسى اين نظام، عنايت خاصى را مبذول داشتند و موادى را بر آن افزودند و يكى از آنها نام «سيره عزّابه» را بر آن نهاد. از علمايى كه به اين امر توجه كردند و درباره آن دست به قلم بردند: ابو زكريا يحيى بن بكر، ابو عمّار عبدالكافى و ابو ربيع سليمان بن يخلف مزاتى هستند. علماى متأخر حريصانه در آداب عالم و متعلم و آداب مجلس عزّابه و آنچه كه مجلس بايد از آن پاكيزه باشد، موادى را بر آن افزودند.

آنچه كه اين نظام به ما مى آموزد، چنانكه پيشوايان سرشناس تشريح كرده اند، از يك طرف قانون منحصر به فرد براى نظم تعليم و تربيت است و از طرف ديگر سيره نيكويى است كه بايد مسلمانان بر اساس آن رفتار نمايند تا اخلاق و دين آنها در دوران سيطره دولتهاى ستمگر و كينه توز محفوظ ماند.

اين بود خلاصه و مختصرى از نظام عزّابه كه اباضيه مدت زيادى در مغرب اسلامى بر اساس آن عمل مى كردند.