شرح مثنوى

دفتر پنجم

ديباچه دفتر پنجم

تفسير خذ أربعة من الطير فصرهن إليك

در سبب ورود اين حديث مصطفى صلوات الله عليه كه الكافر يأكل فى سبعة امعاء و المؤمن يأكل فى معى واحد

در حجره گشادن مصطفى

سبب رجوع كردن آن مهمان به خانه مصطفى

نواختن مصطفى

بيان آن كه نماز و روزه و همه چيزهاى برونى گواهىهاست بر نور اندرونى

پاك كردن آب همه پليدىها را و باز پاك كردن خداى تعالى آب را از پليدى، لا جرم قدوس آمد حق تعالى

استعانت آب از حق جل جلاله بعد از تيره شدن

گواهى فعل و قول بيرونى بر ضمير و نور اندرونى

در بيان آن كه نور خود از اندرون شخص منور بىآن كه فعلى و قولى بيان كند، گواهى دهد بر نور وى در بيان آن كه آن نور خود را از اندرون سر عارف ظاهر كند بر خلقان بىفعل عارف و بىقول عارف افزون از آن كه به قول و فعل او ظاهر شود چنان كه آفتاب بلند شود بانگ خ

عرضه كردن مصطفى

بيان آن كه نور كه غذاى جان است، غذاى جسم اوليا مىشود تا او هم يار مىشود روح را كه أسلم شيطانى على يدى

انكار اهل تن غذاى روح را و لرزيدن ايشان بر غذاى خسيس

مناجات

تمثيل لوح محفوظ و ادراك عقل هر كسى از آن لوح، آن كه امر و قسمت و مقدور هر روزه وى است همچون ادراك جبرئيل

تمثيل روشهاى مختلف و همتهاى گوناگون به اختلاف تحرى متحريان در وقت نماز قبله را، در وقت تاريكى و تحرى غواصان در قعر بحر

تفسير يا حسرة على العباد

سبب آن كه فرجى را نام فرجى نهادند از اول

صفت طاوس و طبع او، و سبب كشتن ابراهيم

در بيان آن كه لطف حق را همه كس داند و قهر حق را همه كس داند و همه از قهر حق گريزاناند و به لطف حق در آويزان، اما حق تعالى قهرها را در لطف پنهان كرد و لطفها را در قهر پنهان كرد، نعل باز گونه و تلبيس و مكر الله بود تا اهل تمييز و ينظر بنور الله از حال

تفاوت عقول در اصل فطرت، خلاف معتزله كه ايشان گويند در اصل، عقول جزوى برابرند، اين افزونى و تفاوت از تعلم است و رياضت و تجربه

حكايت آن اعرابى كه سگ او از گرسنگى مىمرد و انبان او پر نان و بر سگ نوحه مىكرد، و شعر مىگفت و مىگريست و سر و رو مىزد و دريغش مىآمد لقمهاى از انبان به سگ دادن

در بيان آن كه هيچ چشم بدى آدمى را چنان مهلك نيست كه چشم پسند خويشتن مگر كه چشم او مبدل شده باشد به نور حق كه بى يسمع و بى يبصر و خويشتن او بىخويشتن شده

تفسير و إن يكاد الذين كفروا ليزلقونك بأبصارهم، الآية

قصه آن حكيم كه ديد طاوسى را كه پر زيباى خود را مىكند به منقار و مىانداخت، و تن خود را كل و زشت مىكرد، از تعجب پرسيد كه دريغت نمىآيد؟ گفت مىآيد، اما پيش من جان از پر عزيزتر است و اين پر عدوى جان من است

در بيان آن كه صفا و سادگى نفس مطمئنه از فكرتها مشوش شود چنان كه بر روى آيينه چيزى نويسى يا نقش كنى اگر چه پاك كنى داغى بماند و نقصانى

در بيان قول رسول

در بيان آن كه ثواب عمل عاشق از حق، هم حق است

در تفسير قول رسول

در بيان آن كه عقل و روح در آب و گل محبوساند همچون هاروت و ماروت در چاه بابل

جواب گفتن طاوس آن سائل را

بيان آن كه هنرها و زيركىها و مال دنيا همچون پرهاى طاوس عدو جان است

در صفت آن بىخودان كه از شر خود و هنر خود آمن شدهاند كه فانىاند در بقاى حق همچون ستارگان كه فانىاند روز در آفتاب و فانى را خوف آفت و خطر نباشد

در بيان آن كه ما سوى الله، هر چيزى آكل و مأكول است همچون آن مرغى كه قصد صيد ملخ مىكرد و به صيد ملخ مشغول مىبود و غافل بود از باز گرسنه كه از پس قفاى او قصد صيد او داشت اكنون اى آدمى صياد آكل، از صياد و آكل خود آمن مباش اگر چه نمىبينيش به نظر چشم به

صفت كشتن خليل

مناجات

قال النبي

قصه محبوس شدن آن آهو بچه در آخر خران و طعنه آن خران بر آن غريب گاه به جنگ و گاه به تسخر و مبتلا گشتن او به كاه خشك كه غذاى او نيست، و اين صفت بنده خاص خداست ميان اهل دنيا و اهل هوى و شهوت كه«الإسلام بدأ غريبا و سيعود غريبا فطوبى للغرباء صدق رسول ال

حكايت محمد خوارزمشاه كه شهر سبزوار كه همه رافضى باشند به جنگ بگرفت، امان جان خواستند گفت آن گه امان دهم كه از اين شهر پيش من به هديه ابو بكر نامى بياريد

بقيه قصه آهو و آخر خران

تفسير انى أرى سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف آن گاوان لاغر را خدا به صفت شيران گرسنه آفريده بود تا آن هفت گاو فربه را به اشتها مىخوردند اگر چه آن خيالات صور گاوان در آينه خواب نمودند تو معنى بگير!

بيان آن كه كشتن خليل

تفسير خلقنا الإنسان فى أحسن تقويم ثم رددناه أسفل سافلين و تفسير و من نعمره ننكسه فى الخلق

تفسير أسفل سافلين إلا الذين آمنوا و عملوا الصالحات فلهم أجر غير ممنون

مثال عالم هست نيست نما و عالم نيست هست نما

در تفسير قول مصطفى

تفسير و هو معكم

در تفسير قول مصطفى

در معنى اين بيت گر راه روى راه برت بگشايند ور نيست شوى به هستىات بگرايند

قصه آن شخص كه دعوى پيغامبرى مىكرد گفتندش چه خوردهاى كه گيج شدهاى و ياوه مىگويى؟ گفت اگر چيزى يافتمى كه خوردمى نه گيج شدمى و نه ياوه گفتمى كه هر سخن نيك كه با غير اهلش گويند ياوه گفته باشند اگر چه در آن ياوه گفتن مأمورند

سبب عداوت عام، و بيگانه زيستن ايشان به اولياى خدا كه به حقشان مىخوانند و با آب حيات ابدى

در بيان آن كه مرد بد كار چون متمكن شود در بد كارى و اثر دولت نيكو كاران ببيند شيطان شود و مانع خير گردد از حسد، همچون شيطان كه خرمن سوخته، همه را خرمن سوخته خواهد أ رأيت الذى ينهى عبدا اذا صلى

مناجات

پرسيدن آن پادشاه از آن مدعى نبوت كه آن كه رسول راستين باشد و ثابت شود، با او چه باشد كه كسى را بخشد؟ يا به صحبت و خدمت او چه بخشش يابند غير نصيحت به زبان كه مىگويد

داستان آن عاشق كه با معشوق خود بر مىشمرد خدمتها و وفاهاى خود را و شبهاى دراز تتجافى جنوبهم عن المضاجع

يكى پرسيد از عالمى عارفى كه اگر در نماز كسى بگريد به آواز و آه كند و نوحه كند نمازش باطل شود؟

مريدى در آمد به خدمت شيخ، و از اين شيخ پير سن نمىخواهم، بلكه پير عقل و معرفت،

داستان آن كنيزك كه با خر خاتون شهوت مىراند و او را چون بز و خروس آموخته بود شهوت راندن آدميان

تمثيل تلقين شيخ مريدان را، و پيغامبر امت را، كه ايشان طاقت تلقين حق ندارند،

صاحب دلى ديد سگ حامله، در شكم آن سگ بچگان بانگ مىكردند

قصه اهل ضروان و حسد ايشان بر درويشان كه پدر ما از سليمى اغلب دخل باغ را به مسكينان مىداد چون انگور بودى عشر دادى

بيان آن كه عطاى حق و قدرت، موقوف قابليت نيست، همچون داد خلقان، كه آن را قابليت بايد، زيرا عطا قديم است و قابليت حادث، عطا صفت حق است و قابليت صفت مخلوق، و قديم موقوف حادث نباشد و اگر نه حدوث محال باشد

در ابتداى خلقت جسم آدم

فرستادن ميكائيل را

قصه قوم يونس

فرستادن اسرافيل را

فرستادن عزرائيل ملك العزم و الحزم را

بيان آن كه مخلوقى كه تو را از او ظلمى رسد بحقيقت او همچون آلتى است،

جواب آمدن كه آن كه نظر او بر اسباب و مرض و زخم تيغ نيايد، بر كار تو عزرائيل هم نيايد، كه تو هم سببى اگر چه مخفىترى از آن سببها، و بود كه بر آن رنجور مخفى نباشد كه و هو اقرب اليه منكم و لكن لا تبصرون

در بيان وخامت چرب و شيرين دنيا، و مانع شدن او از طعام الله چنان كه فرمود الجوع طعام الله يحيى به ابدان الصديقين اى فى الجوع طعام الله و قوله ابيت عند ربى يطعمنى و يسقينى و قوله يرزقون فرحين

جواب آن مغفل كه گفته است كه خوش بودى اين جهان اگر مرگ نبودى و خوش بود ملك دنيا اگر زوالش نبودى و على هذه الوتيرة من الفشارات

فيما يرجى من رحمة الله تعالى معطى النعم قبل استحقاقها و هو الذى ينزل الغيث من بعد ما قنطوا و رب بعد يورث قربا و رب معصية ميمونة و رب سعادة تأتى من حيث يرجى النقم ليعلم أن الله يبدل سيئاتهم حسنات

قصه اياز و حجره داشتن او جهت چارق و پوستين و گمان آمدن، خواجه تاشانش را كه او را در آن حجره دفينه است به سبب محكمى در و گرانى قفل

بيان آن كه آن چه بيان كرده مىشود صورت قصه است و آن گه آن صورتى است كه در خورد اين صورت گيران است و در خورد آينه تصوير ايشان، و از قدوسيتى كه حقيقت اين قصه راست، نطق را از اين تنزيل شرم مىآيد و از خجالت سر و ريش و قلم گم مىكند و العاقل يكفيه الاشارة

حكمت نظر كردن در چاروق و پوستين كه فلينظر الانسان مم خلق

خلق الجان من مارج من نار و قوله تعالى فى حق ابليس انه كان من الجن ففسق

در معنى اينكه ارنا الأشياء كما هي و معنى اينكه لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا و قوله

بيان اتحاد عاشق و معشوق از روى حقيقت اگر چه متضادند، از روى آن كه نياز ضد بىنيازى است، چنان كه آينه بىصورت است و ساده است و بىصورتى ضد صورت است و لكن ميان ايشان اتحادى است در حقيقت كه شرح آن دراز است، و العاقل يكفيه الإشارة

معشوق از عاشق پرسيد كه خود را دوستتر دارى يا مرا گفت من از خود مردهام و به تو زندهام

آمدن آن امير نمام با سرهنگان نيم شب به گشادن آن حجره اياز و پوستين و چارق ديدن آويخته،

باز گشتن نمامان از حجره اياز به سوى شاه توبره تهى و خجل همچون بد گمانان در حق انبياء

حواله كردن پادشاه قبول و رد توبه نمامان و حجره گشايان و سزا دادن ايشان به اياز كه يعنى اين جنايت بر عرض او رفته است

فرمودن شاه اياز را كه اختيار كن از عفو و مكافات كه از عدل و لطف هر چه كنى اينجا صواب است و در هر يكى مصلحتهاست كه در عدل هزار لطف هست درج، و لكم فى القصاص حيوة آن كس كه كراهت مىدارد قصاص را در اين يك حيات قاتل نظر مىكند و در صد هزار حيات كه معصوم و

تعجيل فرمودن پادشاه اياز را كه زود اين حكم را به فيصل رسان و منتظر مدار و ايام بيننا مگو كه الانتظار موت الأحمر و جواب گفتن اياز شاه را

حكايت در تقرير اين سخن كه چندين گاه گفت ذكر را آزموديم مدتى صبر و خاموشى را بيازماييم

در بيان كسى كه سخنى گويد كه حال او مناسب آن سخن و آن دعوى نباشد چنان كه كفره، و لئن سألتهم من خلق السموات و الأرض ليقولن الله، خدمت بت سنگين كردن و جان و زر فداى او كردن چه مناسب باشد با جانى كه داند كه خالق سموات و ارض و خلايق الهى است سميعى، بصيرى

حكايت در بيان توبه نصوح كه چنان كه شير از پستان بيرون آيد باز در پستان نرود

در بيان آن كه دعاى عارف و اصل و درخواست او از حق همچو درخواست حق است از خويشتن كه كنت له سمعا و بصرا و لسانا و يدا، و قوله«و ما رميت إذ رميت و لكن الله رمى»، و آيات و اخبار و آثار در اين بسيار است و شرح سبب ساختن حق تا مجرم را گوش گرفته به توبه نصو

نوبت جستن رسيدن به نصوح، و آواز آمدن كه همه را جستيم نصوح را بجوييد و بىهوش شدن نصوح از آن هيبت و گشاده شدن كار بعد از نهايت بستگى كما كان يقول رسول الله صلى الله عليه و سلم اذا اصابه مرض او هم اشتدى ازمة تنفرجى

يافته شدن گوهر و حلالى خواستن حاجبكان و كنيزكان شاه زاده از نصوح

باز خواندن شه زاده نصوح را از بهر دلاكى بعد از استحكام توبه و قبول توبه و بهانه كردن او و دفع گفتن

حكايت در بيان آن كه كسى توبه كند و پشيمان شود و باز آن پشيمانىها را فراموش كند و آزموده را باز آزمايد، در خسارت ابد افتد، چون توبه او را ثباتى و قوتى و حلاوتى و قبول مدد نرسد چون درخت بىبيخ هر روز زردتر و خشكتر نعوذ بالله

تشبيه كردن قطب كه عارف واصل است در اجرا دادن خلق از قوت مغفرت و رحمت، بر مراتبى كه حقش الهام دهد و تمثيل به شير، كه دد اجرى خوار و باقى خوار وىاند بر مراتب قرب ايشان به شير نه قرب مكانى بلكه قرب صفتى و تفاصيل اين بسيار است و الله الهادى

حكايت ديدن خر هيزم فروش با نوايى اسبان تازى را بر آخر خاص و تمنا بردن آن دولت را،

ناپسنديدن روباه گفتن خر را كه من راضيم به قسمت

جواب گفتن خر روباه را

جواب گفتن روبه خر را

جواب گفتن خر روباه را

در تقرير معنى توكل، حكايت آن زاهد كه توكل را امتحان مىكرد از ميان اسباب و شهر بيرون آمد و از قوارع و رهگذر خلق دور شد و به بن كوهى مهجورى مفقودى در غايت گرسنگى سر بر سر سنگى نهاد و خفت و با خود گفت توكل كردم بر سبب سازى و رزاقى تو و از اسباب منقطع ش

جواب دادن روبه خر را و تحريض كردن او خر را بر كسب

جواب گفتن خر روباه را كه توكل بهترين كسبهاست هر كسى محتاج است به توكل كه اى خدا اين كار مرا راست آر و دعا متضمن توكل است و توكل كسبى است كه به هيچ كسبى ديگر محتاج نيست الى آخره

مثل آوردن اشتر در بيان آن كه در مخبر دولتى، فر و اثر آن چون نبينى جاى متهم داشتن باشد كه او مقلد است در آن

فرق ميان دعوت شيخ كامل واصل و ميان سخن ناقصان فاضل فضل تحصيلى بر بسته

حكايت آن مخنث و پرسيدن لوطى از او در حالت لواطه كه اين خنجر از بهر چيست؟

غالب شدن حيله روباه بر استعصام و تعفف خر و كشيدن روبه خر را سوى شير به بيشه

حكايت آن شخص كه از ترس خويشتن را در خانهاى انداخت رخها زرد چون زعفران، لبها كبود چون نيل، دست لرزان چون برگ درخت، خداوند خانه پرسيد كه خير است چه واقعه است گفت بيرون خر مىگيرند به سخره گفت مبارك خر مىگيرند تو خر نيستى چه مىترسى، گفت خر به جد مىگيرن

بردن روبه خر را پيش شير، و جستن خر از شير، و عتاب كردن روباه با شير كه هنوز خر دور بود تعجيل كردى، عذر گفتن شير و لابه كردن روبه را شير، كه برو بار دگرش بفريب

در بيان آن كه نقض عهد و توبه موجب بلا بود بلكه موجب مسخ است چنان كه در حق اصحاب سبت و در حق اصحاب مائده عيسى و جعل منهم القردة و الخنازير، و اندر اين امت مسخ دل باشد و به قيامت تن را صورت دل دهند نعوذ بالله

دوم بار آمدن روبه بر اين خر گريخته تا باز بفريبدش

جواب گفتن خر روباه را

جواب گفتن روبه خر را

حكايت شيخ محمد سر رزى غزنوى قدس الله سره

آمدن شيخ بعد از چندين سال از بيابان به شهر غزنين و زنبيل گردانيدن به اشارت غيبى و تفرقه كردن آن چه جمع آيد بر فقرا هر كه را جان عز لبيك است # نامه بر نامه پيك بر پيك است چنان كه روزن خانه باز باشد آفتاب و ماهتاب و باران و نامه و غيره منقطع نباشد

در معنى لولاك لما خلقت الأفلاك

رفتن اين شيخ در خانه اميرى بهر كديه روزى چهار بار به زنبيل به اشارت غيب و عتاب كردن امير او را بد آن وقاحت و عذر گفتن او امير را

گريان شدن امير از نصيحت شيخ و عكس صدق او و ايثار كردن مخزن بعد از آن گستاخى و استعصام شيخ، و قبول ناكردن و گفتن كه من بىاشارت نيارم تصرفى كردن

اشارت آمدن از غيب به شيخ كه اين دو سال به فرمان ما بستدى و بدادى بعد از اين بده و مستان،

دانستن شيخ ضمير سائل را بىگفتن، و دانستن قدر وام وامداران بىگفتن، كه نشان آن باشد كه اخرج بصفاتى الى خلقى

سبب دانستن ضميرهاى خلق

غالب شدن مكر روبه بر استعصام خر

در بيان فضيلت احتما و جوع

حكايت مريدى كه شيخ از حرص و ضمير او واقف شد او را نصيحت كرد به زبان و در ضمن نصيحت قوت توكل بخشيدش به امر حق

حكايت آن گاو كه تنها در جزيرهاى است بزرگ، حق تعالى آن جزيره بزرگ را پر كند از نبات و رياحين كه علف گاو باشد

صيد كردن شير آن خر را و تشنه شدن شير از كوشش، رفت به چشمه تا آب خورد،

حكايت آن راهب كه روز با چراغ مىگشت در ميان بازار از سر حالتى كه او را بود

دعوت كردن مسلمان مغ را

مثل شيطان بر در رحمان

جواب گفتن مؤمن سنى كافر جبرى را و در اثبات اختيار بنده دليل گفتن

درك وجدانى چون اختيار و اضطرار و خشم و اصطبار و سيرى و ناهار به جاى حس است

حكايت هم در بيان تقرير اختيار خلق و بيان آن كه تقدير و قضا سلب كننده اختيار نيست

حكايت هم در جواب جبرى و اثبات اختيار و صحت امر و نهى و بيان آن كه عذر جبرى در هيچ ملتى و در هيچ دينى مقبول نيست و موجب خلاص نيست از سزاى آن كار كه كرده است چنان كه خلاص نيافت ابليس جبرى بدان كه گفت بما اغويتنى و القليل يدل على الكثير

معنى ما شاء الله كان يعنى خواست خواست او و رضا رضاى او جوييد، از خشم ديگران و رد ديگران دل تنگ مباشيد، آن كان اگر چه لفظ ماضى است ليكن در فعل خدا ماضى و مستقبل نباشد كه ليس عند الله صباح و لا مساء

و همچنين قد جف القلم يعنى جف القلم و كتب لا يستوى الطاعة و المعصية لا يستوى الامانة و السرقة، جف القلم أن لا يستوى الشكر و الكفران، جف القلم أن الله لا يضيع اجر المحسنين

حكايت آن درويش كه در هرى غلامان آراسته عميد خراسان را ديد و بر اسبان تازى و قباهاى زربفت، و كلاههاى مغرق و غير آن، پرسيد كه اينها كدام اميراناند و چه شاهاناند گفت او را كه اينها اميران نيستند، اينها غلامان عميد خراساناند، روى به آسمان كرد كه اى خدا

باز جواب گفتن آن كافر جبرى آن سنى را كه به اسلامش دعوت مىكرد و به ترك اعتقاد جبرش دعوت مىكرد و دراز شدن مناظره از طرفين كه ماده اشكال و جواب را نبرد الا عشق حقيقى كه او را پرواى آن نماند، و ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء

پرسيدن پادشاه قاصدا اياز را كه چندين غم و شادى با چارق و پوستين كه جماد است مىگويى؟ تا اياز را در سخن آورد

گفتن خويشاوندان مجنون را كه حسن ليلى به اندازهاى است، چندان نيست، از او نغزتر در شهر ما بسيار است يكى و دو و ده بر تو عرضه كنيم اختيار كن، ما را و خود را وارهان و جواب گفتن مجنون ايشان را

حكايت جوحى كه چادر پوشيد و در وعظ ميان زنان نشست و حركتى كرد زنى او را بشناخت كه مرد است و نعرهاى زد

فرمودن شاه به اياز بار دگر كه شرح چارق و پوستين آشكارا بگو تا خواجه تاشانت از آن اشارت پند گيرند كه الدين النصيحة و موعظه يابند

حكايت كافرى كه گفتندش در عهد ابا يزيد كه مسلمان شو و جواب گفتن او ايشان را

حكايت آن مؤذن زشت آواز كه در كافرستان بانگ نماز داد و مرد كافرى او را هديه داد

حكايت آن زن كه گفت شوهر را كه گوشت را گربه خورد شوهر گربه را به ترازو بر كشيد گربه نيم من بر آمد گفت اى زن گوشت نيم من بود و افزون اگر اين گوشت است گربه كو و اگر اين گربه است گوشت كو

حكايت آن امير كه غلام را گفت كه مى بيار غلام رفت و سبوى مى آورد در راه زاهدى بود امر معروف كرد زد سنگى و سبو را بشكست امير بشنيد و قصد گوشمال زاهد كرد و اين قصد در عهد دين عيسى بود

حكايت ضياء دلق كه سخت دراز بود و برادرش شيخ اسلام تاج بلخ به غايت كوتاه بالا بود و اين شيخ اسلام از برادرش ضيا ننگ داشتى ضيا در آمد به درس او و همه صدور بلخ حاضر به درس او ضيا خدمتى كرد و بگذشت، شيخ اسلام او را نيم قيامى كرد سر سرى، گفت آرى سخت د

رفتن امير خشم آلود براى گوشمال زاهد

حكايت مات كردن دلقك سيد شاه ترمد را

قصد انداختن مصطفى

جواب گفتن امير مر آن شفيعان را و همسايگان زاهد را كه گستاخى چرا كرد؟ و سبوى ما را چرا شكست؟ من در اين باب شفاعت قبول نخواهم كرد كه سوگند خوردهام كه سزاى او را بدهم

دوم بار دست و پاى امير را بوسيدن و لابه كردن شفيعان و همسايگان زاهد

باز جواب گفتن آن امير ايشان را

تفسير اين آيت كه و إن الدار الآخرة لهي الحيوان لو كانوا يعلمون كه در و ديوار و عرصه آن عالم و آب و كوزه و ميوه و درخت همه زندهاند و سخنگوى و سخن شنو و جهت آن فرمود مصطفى

دگر بار استدعاء شاه از اياز كه تأويل كار خود بگو و مشكل منكران را و طاعنان را حل كن كه ايشان را در آن التباس رها كردن مروت نيست

تمثيل تن آدمى به مهمان خانه، و انديشههاى مختلف به مهمانان مختلف، عارف در رضا بد آن انديشههاى غم و شادى چون شخص مهمان دوست غريب نواز خليلوار، كه در خليل به اكرام ضيف پيوسته باز بود بر كافر و مؤمن و امين و خائن و با همه مهمانان رو تازه داشتى

حكايت آن مهمان كه زن خداوند خانه گفت كه باران فرو گرفت و مهمان در گردن ما ماند

تمثيل فكر هر روزينه كه اندر دل آيد به مهمان نو كه از اول روز در خانه فرود آيد و فضيلت مهمان نوازى و ناز مهمان كشيدن و تحكم و بد خويى كند به خداوند خانه

نواختن سلطان اياز را

وصيت كردن پدر دختر را كه خود را نگه دار تا حامله نشوى از شوهرت

وصف ضعيف دلى و سستى صوفى سايه پرورد مجاهده ناكرده، درد و داغ عشق ناچشيده،

نصيحت مبارزان او را كه با اين دل و زهره كه تو دارى كه از كلاپيسه شدن چشم كافر اسيرى دست بسته بىهوش شوى و دشنه از دست بيفتد، زنهار زنهار ملازم مطبخ خانقاه باش و سوى پيكار مرو تا رسوا نشوى

حكايت عياضى رحمه الله كه هفتاد غزو كرده بود سينه برهنه بر اميد شهيد شدن، چون از آن نوميد شد از جهاد اصغر رو به جهاد اكبر آورد و خلوت گزيد، ناگهان طبل غازيان شنيد نفس از اندرون زنجير مىدرانيد سوى غزا، و متهم داشتن او نفس خود را در اين رغبت

حكايت آن مجاهد كه از هميان سيم هر روز يك درم در خندق انداختى به تفاريق از بهر ستيزه حرص و آرزوى نفس و وسوسه نفس كه چون مىاندازى به خندق بارى به يك بار بينداز تا خلاص يابم كه اليأس احدى الراحتين او گفت كه اين راحت نيز ندهم

صفت كردن مرد غماز و نمودن صورت كنيزك مصور در كاغذ و عاشق شدن خليفه مصر بر آن صورت، و فرستادن خليفه اميرى را با سپاه گران به در موصل و قتل و ويرانى بسيار كردن بهر اين غرض

ايثار كردن صاحب موصل آن كنيزك را به خليفه تا خونريز مسلمانان بيشتر نشود

پشيمان شدن آن سر لشكر از آن خيانت كه كرد و سوگند دادن او آن كنيزك را كه به خليفه باز نگويد از آن چه رفت

حجت منكران آخرت و بيان ضعف آن حجت زيرا حجت ايشان بدين باز مىگردد كه غير اين نمىبينيم

آمدن خليفه نزد آن خوب روى براى جماع

خنده گرفتن آن كنيزك را از ضعف شهوت خليفه و قوت شهوت آن امير، و فهم كردن خليفه از خنده كنيزك

فاش كردن آن كنيزك آن راز را با خليفه از بيم زخم شمشير و اكراه خليفه كه راست گو سبب اين خنده را و گر نه بكشمت

عزم كردن شاه چون واقف شد بر آن خيانت، كه بپوشاند و عفو كند و او را به او دهد و دانست كه آن فتنه جزاى او بود، و قصد او بود و ظلم او بر صاحب موصل كه و من اساء فعليها و ان ربك لبالمرصاد و ترسيدن كه اگر انتقام كشد آن انتقام هم بر سر او آيد چنان كه اين

بيان آن كه نحن قسمنا كه يكى را شهوت و قوت خران دهد و يكى را كياست و قوت انبيا و فرشتگان بخشد

دادن شاه گوهر را ميان ديوان و مجمع به دست وزير كه اين چند ارزد و مبالغه كردن وزير در قيمت او و فرمودن شاه او را كه اكنون اين را بشكن و گفتن وزير كه اين را چون بشكنم الى آخر القصه

رسيدن گوهر از دست به دست، آخر دور به اياز و كياست اياز،

تشنيع زدن امرا بر اياز كه چرا شكستن و جواب دادن اياز ايشان را

قصد شاه به كشتن امرا و شفاعت كردن اياز پيش تخت سلطان كه اى شاه عالم العفو اولى

تفسير گفتن ساحران فرعون را در وقت سياست با او كه لا ضير انا الى ربنا منقلبون

مجرم دانستن اياز خود را در اين شفاعتگرى و عذر اين جرم خواستن و در آن عذر گويى خود را مجرم دانستن، و اين شكستگى از شناخت و عظمت شاه خيزد كه انا اعلمكم بالله و اخشاكم لله و قال الله تعالى انما يخشى الله من عباده العلماء

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٣٣٧ - نوبت جستن رسيدن به نصوح، و آواز آمدن كه همه را جستيم نصوح را بجوييد و بىهوش شدن نصوح از آن هيبت و گشاده شدن كار بعد از نهايت بستگى كما كان يقول رسول الله صلى الله عليه و سلم اذا اصابه مرض او هم اشتدى ازمة تنفرجى

نوبت جستن رسيدن به نصوح، و آواز آمدن كه همه را جستيم نصوح را بجوييد و بى‌هوش شدن نصوح از آن هيبت و گشاده شدن كار بعد از نهايت بستگى كما كان يقول رسول الله صلى الله عليه و سلم اذا اصابه مرض او هم اشتدى ازمة تنفرجى‌

جمله را جستيم پيش آى اى نصوح‌		گشت بى‌هوش آن زمان پريد روح‌

همچو ديوار شكسته در فتاد		هوش و عقلش رفت شد او چون جماد

چون كه هوشش رفت از تن بى‌امان‌		سر او با حق بپيوست آن زمان‌

چون تهى گشت و وجود او نماند		باز جانش را خدا در پيش خواند

چون شكست آن كشتى او بى‌مراد		در كنار رحمت دريا فتاد

جان به حق پيوست چون بى‌هوش شد		موج رحمت آن زمان در جوش شد

چون كه جانش وا رهيد از ننگ تن‌		رفت شادان پيش اصل خويشتن‌

جان چو باز و تن مر او را كنده‌اى‌		پاى بسته پر شكسته بنده‌اى‌

چون كه هوشش رفت و پايش بر گشاد		مى‌پرد آن باز سوى كيقباد

چون كه درياهاى رحمت جوش كرد		سنگ‌ها هم آب حيوان نوش كرد

ذره لاغر شگرف و زفت شد		فرش خاكى اطلس و زربفت شد

مرده صد ساله بيرون شد ز گور		ديو ملعون شد به خوبى رشك حور

اين همه روى زمين سر سبز شد		چوب خشك اشكوفه كرد و نغز شد

گرگ با بره حريف مى‌شده‌		نااميدان خوش رگ و خوش پى شده‌

ب ٢٢٨٦- ٢٢٧٣ اشتدى ازمة تنفرجى: اى دشوارى سخت باش گشاده مى‌شوى.

در احاديث مثنوى اين جمله از الجامع الصغير و كنوز الحقائق و نهايه ابن اثير نقل شده است. و پيش از آن شيخ يوسف مولوى آن را در شرح خود بدون ذكر مأخذ آورده‌