خيرات نفسانى و جسمانى باشد از او حاصل كند و از اينجا اگر بتامل باز پس شويم معلوم گردد كه مبدأ اول ادراكات او حواس ظاهر است كه بجهت او افريده‌اند و بعد از ان تصرّف در ان بحواس باطن چه هر گاه كه سخن حق و دعوت اهل خير بشنود و آن را ادراك كند او را شوقى بفضايل حادث گردد و بحسب ان شوق ارادتى جازم باعث بر مطلب كمال حادث شود پس بحركت اختيارى فكر طلب كمال كند و هر طلبى معدّ ادراكى و هر ادراكى مهيّج شوقى و هر شوقى باعث بر ارادتى و هر ارادتى مبدأ حركتى و طلبى ديگر ميشود تا برسد بحدى كه تقدير كرده باشند و بحسب فضيلتى كه او را حاصل‌ايد ديگر اصناف افعال و حركات از او صادر ميشود

فصل نهم [شروع حل شبهه بعد از مقدمات مباحث سابقه‌]

در آنچه حاصل اين مباحثست در اين مطلوب و حلّ بعضى شبه مذكور از اين بحث معلوم شد كه مردم را قوتهاى هست اصلى كه در او افريده‌اند بعضى از ان بى‌ارادت و اختيار او مبادى بعضى افعال او است و بعضى مبادى قوتهاى ديگر هم از او مانند ادراك كه مبدأ شهوت و غضب و ديگر قوتهاى شوقى است تا از آميزش قوتهاى اصلى و حادث او را قدرتى و ارادتى حاصل ميشود كه با وجود هر دو صدور فعل ارادى از او واجب باشد و با عدم هر دو يا يكى ممتنع و قدرت و ارادت او اسباب افعال ارادى اويند همچنانكه هاضمه سبب هضم او بل همچنانكه آتش سبب احراق است و قدرت و ارادت مستندند بديگر اسباب و جمله با كثرت و اختلاف در سلسله احتياج مستندند بسبب اول كه واحد حقيقى و واجب الوجود لذاته و مسبب الاسباب است پس گوئيم مراد ما از آنكه مردم مختار است آنست كه قادر است بر آنكه بعضى افعال از او بحسب ارادت او و جهد او صادر شود و ظاهر شايد كه فايده تكليف و امر و نهى و ذم و ثواب و عقاب آنست كه او را شوقى انگيخته شود بطلب كمالى كه آن شوق مبدأ ارادت او باشد و ان ارادت باعث او بر طلب و جهد و سعى كردن در ان و دانسته‌اند كه وجود او و قوى و افعال ارادى و غير ارادى او در سلسله معلولات واجب الوجود تعالى ذكره مرتب و منتظم است و بسبب قوتهاى او افعال او را بتقدير الهى و مشيت او بر آن جمله كه قضا و قدر او اقتضا كرده است پس اگر كسى بسبب آنكه صدور فعل ارادى انسان از قدرت و ارادت او بر سبيل وجوبست او را مجبور خوانند و سلب اختيار كند از او بسبب آنكه اين افعال در سلسله معلولات‌