خالى نباشد يا از وجود سبب يا از عدم او پس ذات ممكن از حصول يا لا حصولش خالى نباشد و هيچ كدام از دو طرف بى‌سببى واقع نشده باشد و از اين بيان معلوم شد كه ممكن تا واجب نشود حاصل نشود و تا ممتنع نشود لا حصول حاصل نشود و ببايد دانست كه اين وجوب كه حصول ممكن بر او موقوفست غير ان وجود باشد كه بعد از حصول لاحق شود چه هر چه حاصل بود در حال حصول اولا حصولش ممتنع بود و هر چه لا حصولش ممتنع بود حصولش واجب بود پس هر چه حاصل بود در حال حصول او حصولش واجب بود و ليكن اين وجوب ممكن را بعد از حصول لاحق حاصل شده است و وجوب اول پيش از حصول بل وجوب اول علّت حصولست و اين وجوب معلول حصول‌

فصل سيّم [تفصيل اقسام شرط و سبب تام و ناقص‌]

در ذكر اسباب و علل و اشاره بمعنى جبر و اختيار هر چه وجود غيرى او موقوف باشد چنانچه اگر غير او نباشد ان غير نباشد اما شايد كه او باشد و ان غير نباشد آن را شرط خوانند و ان غير را مشروط مثال شرطى پاكى جامه از دسومت رنك كردن جامه را و نطق وجود كتابت را چه جامه تا پاك نباشد رنك نپذيرد و حيوان تا ناطق نبود كاتب نتواند بود و نه هر جامه پاك رنك شود و نه هر حيوان ناطق كاتب تواند بود و شرط شايد بود كه عدمى بود چنانكه در مثال اول گفتيم و شايد بود كه وجودى بود چنانكه در مثال دوّم و هر چه آن را مدخلى باشد در افادت وجود غيرى آن را سبب و علت خوانند و ان غير را مسبب و معلول پس هر چه سبب باشد شرط باشد و باشد كه چيزى شرط باشد و سبب نباشد چنانكه پاكى جامه شرط رنك كردن ويست و سبب ان نيست و سبب موجب ان بود كه از وجود او وجود مسبّب واجب شود چنانكه آفتاب و نور و غير موجب بخلاف اين بود مانند كاتب و كتابت و اگر در حد شرط اين قيد كه گفتيم شايد كه او باشد و مشروط نباشد اعتبار كنيم سبب موجب را شرط نتوانست گفت و غير موجب شرط باشد و بر اين وجه شرط بوجهى از سبب عامتر بود و سبب بوجهى از شرط عامتر بود و همچنين سبب يا كافى بود در وجود دادن مسبّب يا نبود و اگر كافى بود سبب تام باشد و اگر كافى نبود جزء سبب باشد و با جزوى ديگر كه با او منضم شود كافى شود پس اين مجموع سبب تام باشد و سبب موجود چنانكه گفتيم جز وجودى نتواند بود چه از ناچيز چيزى در وجود نيايد اما سبب معدوم هم عدمى و هم وجودى تواند چنانكه سبب عدم نور هم عدم آفتاب و هم وجود حجاب تواند