در تعلق بقدرت و ارادت مانند اين افعال كه بحث از ان ميكنيم و حركت او در طلب ترجيح ان معنى است كه آن را اختيار ميخوانيم و نفس را بان جهت مختار و بر جمله سبب حركت باقى باشد يا بعد از استعمال راى و تدبير او را عزمى جزم سانح شود يا از ان نااميد گردد يا مهمى ديگر او را از ان باز دارد و بر جمله هر گاه كه ارادت يعنى عزم جزم حاصل آيد قوتهاى كه محرك آلات بدنى باشند بحسب ان ارادت بر فور يا در وقتى كه مصلحت شمرد تحريك بدن كنند در طلب مطلوب تا ان فعل كرده شود و يا از ان عاجز گردد و اگر ارادت حاصل نشود يا كراهت حاصل شود از ايشان توقف يا تحريكى ضد تحريك اول صادر شود پس معلومست كه افعال و حركات ارادى بحسب ارادت يعنى دواعى خالص از صوارف صادر ميشود و دواعى و صوارف از قوتهاى شوقى كه شهوت و غضب از ان قبيل است حادث ميشود و باعانت تفكر يا تخيل خالص و جازم ميگردد و قولهاى از اصناف ادراكات منبعث ميگردد پس مرجع افعال اختيارى دو چيز است يكى ادراك و ديگر تخيّل يا تفكر و وجود ادراك يا تخيل يا تفكّر بحسب فطرت باشد و حفظش بتدبير صايب چنانكه در قدرت گفته امد و استعمال بحسب ارادت اما در حيوان ادراك حسّى و خيالى و وهمى و تخيّل او كه مبادى اين افعالند باشد كه بحسب تجارب و رياضات و عادات كه اتفاق افتد يا بر ان مجبور باشند تهذيبى يابند مقتضى جودت ان افعال يا انحرافى مقتضى بردائتان و معظم افعال ارادى حيوان تابع دواعى شهودى و غضبى باشد و تخيلاتى كه تابع ان افتد و اما در انسان بحكم آنكه جواهر او در فطرت مجبول بر تعلم و استكمالست اگر قوت نطقى او تهذيب نيافته باشد يا از جهال تعلم اعتقاد فاسد و اكتساب رذايل و مدركات بد كرده خال او جارى مجرى ديگر حيوانات باشد بل از ان بمبالغت بدتر بسبب اعانت قوت نطقى او تهذيب نيافته باشد قوتهاى حيوانى را و حدث و شيطنت در او بحسب ان و اگر تهذيب يافته باشد معظم افعال او تابع دواعى عقل بود مؤدى بنظام و مصالح معاش و معاد شخص و نوع او بر وجهى كه شريعت و حكمت اقتضا كند و تهذيبش اول باستماع اوامر و نواهى الهى و وعيد و ترغيب و ترهيب انبياء و حكماء باشد و بعد از ان باكتساب فضايل و تعلم علوم و تفكر در معقولات تا ملكات و عاداتى كه مقتضاى شهوات صدور