نور آفتاب تاريك نيست بلكه ان نور بذات خود روشن و ظاهر است نه بنور ديگر كه بذات وى قائم باشد و در اين مرتبه يك چيز است بر ديده‌هاى مردم ظاهر و ديگر چيزها بواسطه وى ظاهر ميشوند بان مقدار كه قابليت ظهور دارند و هيچ مرتبه در نورانية بالاتر از اين مرتبه سيم نيست و چون اين مقدمه در محسوسات متصور گشت بدان كه وجود نورى است معنوى و اشياء موجوده را در موجوديّت بتقسيم عقلى همين سه مرتبه است اول آنكه وجود وى مستفاد باشد از غير چنانكه مشهور است در مهيات ممكنات پس در اينجا سه چيز باشد يكى ذات مهيات ممكنه دوم وجود وى كه مستفاد است از غير و سيم ان غير كه مفيض وجود او باشد بر ان ماهيّت و شك نيست كه انفكاك وجود از چنين موجود نظر با ذات وى جايز است بلكه واقع مرتبه دوم آنست كه ذات وى مقتضى وجود وى باشد بر وجهى كه محال بود جدا شدن وجود از وى و اين حال واجب الوجود است بر مذهب جمهور متكلمان و در اين مرتبه دو چيز بود يكى ذات واجب دوم وجودى كه مستفاد است از ان ذات و معلومست كه انفكاك وجود از چنين موجود نظر بذات وى محال باشد لكن بنا بر تغاير ذات و وجود تصور انفكاك ممكن است مرتبه سيّم آنست كه موجود باشد بوجودى كه عين ذات او است نه بوجودى كه مغاير ذات وى است چنانكه حقيقت وجود زيرا كه هيچ اشتباه نيست در آنكه حقيقت وجود در غايت دوريست از عدم و هيچ چيز را از عدم و هيچ چيز را از عدم ان مقدار در وى نيست كه او را بر آن قياس كه نور را از ظلمت دوريست در غايت و هيچ چيز را از ظلمت اين دورى نيست پس همچنانكه نور بذات خود نورانيست و محالست كه نور مظلم و تاريك باشد حقيقت وجود نيز بذات خود موجود باشد و محالست كه معدوم نيست بود و در اين مرتبه يك چيز باشد كه بخود موجود است و ديگر اشياء باو موجود باشند بحسب قابليّت چنانكه دانسته شد كه نور بخود روشن است و ديگر چيزها باو روشن باشد و در آنجا بنا بر اتحاد ذات و وجود تصور انفكاك موجود نباشد و هيچ مرتبه در موجوديت بالاتر از اين مرتبه سيم تصور نتوان كرد و اين حال واجب الوجود است بر مذهب اوايل و مذهب صوفيه كه ايشان را موحّده خوانند و از اين جهت اوايل گفته‌اند كه واجب الوجود وجود بحت است يعنى در واجب دو چيز نيست يكى ذات دوم وجود كه عارض از ذات باشد بلكه واجب الوجود محض وجود است قائم بذات خود و مذهب صوفيان‌