و خمس به آنها تعلّق نگرفته باشد، مثل اين كه به ارث به او منتقل شده باشد، يا خمس به آنها تعلّق گرفته و ليكن آن را اداء نموده باشد پس گاهى آنها را نگاه مى‌دارد به اين هدف كه با عين آنها كسب كند مانند درختهاى غير ميوه كه جز از چوب و شاخه‌هاى آنها بهره‌اى از آن برده نمى‌شود كه درختها را براى كسب كردن با چوب و شاخه‌اش نگاه دارد، و مانند گوسفند نرى كه آن را نگاه مى‌دارد تا بزرگ و چاق شود سپس با گوشت آن كسب نمايد. و گاهى ديگر به هدف اينكه با نماى جداشده آنها كسب كند (آن را نگاه مى‌دارد) مانند درختهاى ميوه كه بهره بردن از ميوه آنها مقصود است، و مانند گوسفندهاى مادّه كه از نتاج و بچه، و شير و پشم آنها استفاده مى‌شود. بار سوّم به اين هدف كه با نماء و ميوه آن امرار معاش كند به اين كه براى خوردن عائله و ميهمانهايش باشد (آن را نگاه مى‌دارد) امّا در صورت اول خمس به نماى متّصل آن تعلق مى‌گيرد تا چه رسد به نماى منفصل، مانند پشم و مو و كرك. و در صورت دوم خمس به نماى متصل آن تعلّق پيدا نمى‌كند و تنها به نماء منفصل از آن متعلّق مى‌شود، كما اين كه در صورت سوم به آنچه كه از مصرف آن در معاشش زياد بيايد، خمس تعلق پيدا مى‌كند.

(٢)

مسأله ١٥- اگر با سرمايه‌اش در سال در يك نوع كسب، تجارت نمايد

پس چند مرتبه بفروشد و بخرد و در بعضش ضرر و در بعضى ديگر سود كند، خسارتش با ربح جبران مى‌شود پس اگر مساوى شوند، سودى (در ميان) نيست و اگر ربح زياد بيايد به همان مقدار زياده سود برده است.

و هم چنين است اگر با چند نوع جنس مختلف در يك مركز از چيزهايى كه تجارت با آنها در يك مركز متعارف است بدون آن كه هر يك به تنهايى مستقل باشند، تجارت نمايد چنانچه در خيلى از شهرها و در خيلى از تجارت‌ها متعارف مى‌باشد، بلكه و هم چنين است اگر به تجارتهاى مختلف در شعبه‌هاى زيادى كه تحت يك مركزيّت مى‌باشند، تجارت نمايد مانند اينكه اگر براى يك تجارت بر حسب دفتر و جمع و خرج، شعبه‌هاى مختلف زيادى باشد، كه هر شعبه‌اى اختصاص به تجارت خاصّى داشته باشد و همه آنها تحت شعبه مركزى يا يك مركز از نظر محاسبات و دخل و خرج مى‌باشند، تمام اينها ضرر بعضى با سود بعضى ديگر جبران مى‌شود.

ولى اگر چند نوع تجارت گوناگون و مراكز متعددى باشند كه از نظر خرج و دخل و دفتر و حساب، ارتباطى بهم نداشته باشند، ظاهر آن است كه كمبود بعضى با «ربح» بعضى ديگر جبران نمى‌شود، بلكه ممكن است گفته شود كه: معيار (جبران نشدن) اين است كه تجارتها از يكديگر مستقل باشند نه آن كه انواع تجارت، مختلف و متفاوت باشد.