نمايد، پس اگر قبل از قبض باشد، بين اينكه فسخ كند و براى گرفتن اجرتى كه قرارداد شده، در صورتى كه آن را اداء كرده باشد، به موجر رجوع نمايد، و يا آنكه براى گرفتن اجرة المثل به غاصب مراجعه كند، مخير است. و اگر بعد از قبض باشد متعين دوّمى است.

(١)

مسأله ٢١- اگر عين كه به اجاره رفته قبل از تحويل گرفتن مستأجر تلف شود

، اجاره باطل مى‌شود. و هم چنين است بعد از تحويل گرفتن بدون فاصله‌اى كه مورد توجّه باشد، يا قبل از آمدن زمان اجاره. و اگر در اثناى مدّت تلف شود اجاره نسبت به بقيه مدّت باطل مى‌شود و از اجرت به مقدارى كه مقابل آن مى‌باشد بر مى‌گردد، اگر نصف باشد نصف، يا ثلث باشد، ثلث، و همچنين. اين در وقتى است كه اجرت عين به حسب زمان مساوى باشد، ولى اگر متفاوت باشد، نسبت آن ملاحظه مى‌شود، مثلا اگر اجرت خانه در زمستان دو برابر اجرت آن در ساير فصول باشد (و به مدت ٦ ماه اجاره داده شود) و از مدت اجاره سه‌ماهه زمستان باقى مانده باشد به دو ثلث اجرت قرارداد شده رجوع مى‌شود و در برابر آن مقدار از مدت كه گذشته ثلث اجرت قرار مى‌گيرد. و همين طور است حال در هر موردى كه در اثناى مدت اجاره به يك سببى از اسباب، فسخ كنند يا فسخ شود.

و اين هنگامى است كه تمام عين مورد اجاره تلف شود؛ و اگر بعضى از آن تلف شود به نسبت آن، از اوّل امر يا در اثناء- بطورى كه گذشت- اجاره باطل مى‌شود.

(٢)

مسأله ٢٢- اگر خانه‌اى را اجاره دهد سپس خراب شود، در صورتى كه بطور كلى از انتفاعى كه مورد اجاره است، خارج شود اجاره باطل مى‌شود

؛ پس اگر قبل از قبض يا بعد از قبض- بدون فاصله، قبل از آنكه در آن ساكن شود- باشد تمام اجرت برمى‌گردد، وگرنه بالنسبه است، كما اين كه گذشت. و اگر انتفاع بردن از آن به انتفاعى كه از سنخ مورد اجاره است و در حدّى كه عرفا مورد توجه است، ممكن باشد مستأجر بين باقى گذاردن و فسخ آن حق خيار دارد. و اگر فسخ كند حكم اجرت آن طبق آن است كه گذشت. و اگر بعضى از اطاقهايش خراب شود پس اگر موجر به تعمير آنها مبادرت جويد بطورى كه انتفاع از آنها اصلا فوت نشود بنابر اقوى نه فسخى هست و نه انفساخى (كه خود به خود فسخ شود) وگرنه اجاره نسبت به آنچه كه خراب شده باطل مى‌شود و نسبت به بقيه به مقدارى از اجرت كه مقابل آن قرار مى‌گيرد، باقى مى‌ماند.

و مستأجر حق خيار تبعّض (و تكّه‌پاره شدن) مورد معامله را دارد.

(٣)

مسأله ٢٣- هر جايى كه اجاره باطل باشد، به مقدارى كه مستأجر از منافع آن برداشت كرده، يا تحت اختيار يا در ضمان او تلف شده است، براى موجر اجرة المثل ثابت است.

و هم چنين است در اجاره خود انسان براى كار؛ پس كارگر، استحقاق اجرت مثل كارش را دارد و ظاهر آن‌