و چرخ آن در صورتى كه داخل بودن آن در معامله به طور عادى معمول باشد؛ و مانند حصار حيوانات و مانند اينها. بر خلاف آنكه زمينى را بفروشد؛ زيرا نخل و درخت موجود در آن، داخل نيست، مگر با شرط. و همچنين در خريدن مادر، حمل آن مادامى‌كه شرط نكند داخل نمى‌شود، مگر آنكه متعارف باشد به حدّى كه موجب تقييد (مادر) به حمل باشد، كما اينكه نوعا چنين است. و همچنين است حال در ميوه درخت.

(١) و اگر درخت خرمايى را بفروشد پس اگر آن را تلقيح (و تخم‌پاشى) كرده باشد خرماى آن مال فروشنده است و بر مشترى واجب است كه آن را بر همان درختها باقى بدارد؛ به مقدارى چون كه عادت مردم بر ابقاى اين چنين ثمره است، و اگر آن را تلقيح نكرده باشد مال خريدار است. و ظاهر آن است كه اين، اختصاص به بيع دارد امّا در غير بيع، ميوه (و خرما) در صورتى كه شرط و متعارفى نباشد، مال نقل دهنده است چه آن را تلقيح كرده باشد يا نه؟ كما اينكه اين حكم اختصاص به درخت خرما دارد، پس در غير آن جارى نمى‌شود بلكه ميوه مال فروشنده است مگر با شرط كردن يا متعارف بودنى كه موجب تقييد باشد.

(٢)

مسأله ٢- اگر درختها را بفروشد و ميوه براى فروشنده بماند

، و ميوه احتياج به آبيارى داشته باشد براى صاحب آن جايز است كه آنها را آب بدهد و صاحب درختها حق منع او را ندارد. و همچنين است عكس آن. و اگر يكى از آنها با آبيارى و ديگرى با ترك آبيارى متضرر شود، در مقدم داشتن حق فروشنده كه مالك ميوه است، يا حق خريدار كه مالك درختها است، دو وجه است كه دومى خالى از رجحان نيست؛ و احتياط آن است كه بر مقدم داشتن يكى از آنها و لو به اينكه متحمل ضرر ديگرى شود، مصالحه نموده و رضايت بدهند.

(٣)

مسأله ٣- اگر باغى را بفروشد و مثلا يك نخله را استثناء كند

حق ورود به باغ و خروج از آن و كشيدن شاخه و ريشه‌هاى آن از زمين را دارد، و مشترى حق ندارد كه از هيچ يك از اينها جلوگيرى كند. و اگر خانه‌اى را بفروشد زمين و ساختمان‌ها بالا و پايين، در آن داخل است مگر اينكه ساختمان بالا از جهت راه ورودى و خروجى و امكانات و غير اينها از چيزهايى كه عادة علامت جدا بودن و استقلال آن است، مستقل باشد. و همچنين زير زمين‌ها و چاه و دربها و چوبهاى داخل ساختمان و ميخ‌هاى ثابت آن، داخل آن مى‌باشد، بلكه نردبانى كه مانند راه پله، ثابت است (داخل آن است). و سنگ آسيابى كه نصب شده داخل نمى‌باشد مگر با شرط.

و همچنين است اگر در خانه نخل يا درختى باشد (داخل نيست) مگر با شرط و لو به اينكه بگويد: و آنچه كه ديوار خانه آن را احاطه كرده است يا متعارف بودنى باشد كه موجب تقييد شود. كما اينكه غالبا چنين است. و بعيد نيست كه كليدها داخل در آن باشد.