عرفات)، برسد و اين وقت، وقت اضطرارى عرفات است، و اگر بدون عذر و عمدا وقوف اضطرارى را ترك كند، ظاهر اين است كه حجش باطل است اگر چه به مشعر برسد. و اگر به جهت عذرى، وقوف اختيارى و اضطرارى عرفه را ترك نمايد، رسيدن به وقوف اختيارى مشعر الحرام در صحت حجش كفايت مى‌كند، كما اينكه خواهد آمد.

(١)

مسأله ٧- اگر اول ماه ذيحجه نزد قاضى اهل تسنن ثابت شود

و به آن حكم نمايد و نزد ما ثابت نشود پس اگر بدون تقيه و خوفى عمل بر طبق مذهب حق ممكن باشد بايد عمل كرد، وگرنه واجب است از آنها تبعيت شود. و اگر مخالفت با واقع، آشكار نشود حج صحيح است؛ بلكه اگر علم به مخالفت با واقع (هم) باشد بعيد نيست كه صحيح باشد. و مخالفت با آنها جايز نيست بلكه در صحت حج كسى كه با تقيه مخالفت كرده، اشكال است، و از آنجايى كه افق حجاز و نجد با افقهاى ما مخصوصا افق ايران متفاوت است، لذا علم به مخالفت واقع پيدا نمى‌شود مگر بطور ندرت.

(٢)

گفتارى در مورد وقوف در مشعر الحرام‌

(٣) از طلوع فجر تا طلوع آفتاب روز عيد، وقوف در مشعر الحرام واجب است و اين وقوف عبادتى است كه در آن نيّت با شرايطش واجب است، و احتياط آن است كه بعد از كوچ كردن از عرفات، وقوف با نيّت خالص در مشعر شب عيد تا طلوع فجر واجب باشد سپس نيّت وقوف بين طلوع فجر تا طلوع آفتاب را بنمايد.

و مستحب است كه قبل از طلوع آفتاب از مشعر كوچ كند بطورى كه از «وادى محسّر» نگذرد و اگر از آن گذشت، معصيت كرده ولى كفاره ندارد و احتياط آن است كه (از مشعر) طورى كوچ كند كه قبل از طلوع آفتاب به وادى محسّر نرسد، و ركن، همان وقوف بين طلوع فجر تا طلوع آفتاب است به مقدارى كه نام وقوف بر آن صادق باشد و لو اينكه يك دقيقه يا دو- دقيقه باشد، كه اگر بطور كلى وقوف بين طلوع فجر تا طلوع آفتاب را ترك نمايد حجش باطل است به تفصيلى كه مى‌آيد.

(٤)

مسأله ١- براى ضعفاء مانند زنها و اطفال و پير مردان و (براى) كسانى كه عذرى دارند [جايز است در شب عيد كوچ نمايند]

مانند خوف و بيمارى و براى كسى كه آنان را كوچ مى‌دهد و مراقبت و پرستارى مى‌كند، جايز است كه در شب عيد بعد از آنكه مقدارى وقوف كردند، كوچ نمايند و احتياطى كه نبايد ترك شود آن است كه قبل از نصف شب كوچ ننمايند. بنابراين بر اين گروه‌ها وقوف بين الطلوعين‌