شك نمايد، واجب است فحص نمايد، و اگر متمكن از فحص نباشد بايد مراعات احتياط نمايد. سپس آنچه كه گذشت نسبت به حجة الاسلام است. و اما حج نذرى شبيه آن، پس شخص حق دارد هر نوع حجّى را كه مى‌خواهد نذر نمايد، و همچنين است حال هر دو عدل آن و اما حجّ افسادى تابع حجّى است كه آن را فاسد كرده است (كه اگر حج تمتع را خراب كرده حج تمتع بر او واجب است و همچنين ...).

(١)

مسأله ١- كسى كه دو وطن دارد كه يكى از آنها در كمتر از حد و ديگرى در خارج از حد يا در سر حدّ مى‌باشد

لازم است كه در هر كدام كه بيشتر سكونت دارد واجب آن را انجام دهد به شرطى كه دو سال در مكه اقامت نكرده باشد. پس اگر هر دو وطن مساوى باشند چنانچه از هر دو وطن مستطيع باشد بين دو وظيفه مخيّر مى‌باشد، اگر چه افضل آن است كه تمتع را اختيار نمايد و اگر از يكى از آنها مستطيع باشد نه ديگرى لازم است كه وظيفه وطن استطاعت را انجام دهد

(٢)

مسأله ٢- كسى كه اهل مكه باشد و بعضى از شهرها برود

(از حد خارج شود) سپس به مكه برگردد احتياط آن است كه واجب شخص مكّى را بجا آورد بلكه خالى از قوت نيست.

(٣)

مسأله ٣- شخص آفاقى (بيرون از حدّ) در صورتى كه مقيم مكه شود

چنانچه اين اقامت بعد از استطاعتش و وجوب حج تمتع بر او، باشد بدون اشكال حكم وجوب تمتع بر او باقى است چه اقامتش در مكه به قصد توطّن باشد چه به قصد مجاورت باشد و لو اينكه بيشتر از دو سال باشد و چنانچه مستطيع نبوده و بعد از اقامتش در مكه مستطيع شود، واجب او به واجب شخص مكّى (كه اصلا اهل مكه است) بعد از اينكه وارد سال سوم اقامتش شود تبديل مى‌شود؛ ليكن بشرط آنكه اقامتش به قصد مجاورت باشد و اما اگر به قصد توطن باشد بعد از اين قصد، از همان اول تبديل به واجب مكى مى‌شود. و در جايى كه واجبش تبديل به واجب مكى مى‌شود نسبت به استطاعت هم حكم شخص مكّى بر او بار است. بنابراين در وجوب حج، استطاعتش از مكه كفايت مى‌كند، و در وجوب حج بر او شرط نيست كه از شهر خودش استطاعت حاصل شود. و اگر بعد از اقامت در مكه قبل از گذشت دو سال، استطاعت حاصل شد؛ ليكن (تأمل شود) بشرط آنكه اگر با شتاب اقدام به حج مى‌نمود پيش از گذشتن دو سال، حج واقع مى‌شد، (در چنين وضعيتى) ظاهر آن است كه وى مانند اين است كه استطاعتش در شهر خودش حاصل شود پس بر او حج تمتع واجب است و لو اينكه حجة الاسلام تا سال سوم يا بيشتر بر عهده‌اش باقى بماند.

و اما شخص مكّى در صورتى كه به ديگر شهرها به عنوان اينكه مجاور آنها باشد حكم آن شهرها در متعين شدن تمتع بر او بار نمى‌شود مگر اينكه آنجا را وطن خود قرار دهد و بعد از آن، استطاعت حاصل شود كه در اين صورت تمتع بر او متعين است و لو در سال اول باشد.

(٤)

مسأله ٤- كسى كه در مكه اقامت دارد، در صورتى كه حج تمتع بر او واجب شود

مثل اينكه‌