و مقدار لازم آن است كه حكم تجارت و معامله‌اى را كه انجام مى‌دهد در همان موقع انجام دادن، و لو از روى تقليد بداند، بلكه و لو اينكه بعد از واقع شدن معامله بداند، در صورتى كه فقط شك در صحت و فساد باشد. (نه در حرمت و جواز) و أمّا اگر حكم آن از جهت حرمت و حليّت مشتبه باشد، نه از جهت تنها صحت و فساد، اجتناب از آن واجب است؛ مانند موارد شك در اينكه معامله ربوى است (يا نه؟) بنابراين كه خود معامله هم حرام باشد، همانطورى كه بنابر احتياط اين چنين است.

(٢)

مسأله ٢٢- براى تجارت و كسب كردن، آداب مستحب و مكروهى است:

(٣)

امّا مستحب آن‌

؛ پس اهم آن، اجمال و اقتصاد داشتن در طلب مال است بطورى كه نه كوتاهى كند و نه آنكه حريص باشد. و (ديگرى) از مستحبات آن است كه: اگر كسى در خريدوفروش پشيمان و درخواست بهم زدن آن را كرد، قبول كند. و (يكى ديگر) از مستحبات آن است كه: در قيمت، بين خريداران همانند عمل كند، كه فرقى ميان كسى كه چانه مى‌زند و غير او نگذارد كه قيمت را براى اولى (كه چانه زده) كم و براى دوّمى زياد كند؛ البته اگر به سبب فضيلت و دين كسى و مانند اينها فرق بگذارد ظاهرا اشكال ندارد. و (مورد ديگر) از مستحبات آن است كه جنس را براى خود خشك تحويل گيرد و (بديگران) چرب بدهد.

(٤)

امّا آداب مكروه‌

چند چيز است؛ از جمله آنها: اين است كه فروشنده، كالاى خود را تعريف كند. و از جمله آنها: اين است كه خريدار، آنچه را كه مى‌خرد، مذمت كند. و از جمله آنها: اين است كه سوگند راست بر خريدوفروش بخورد. و از جمله آنها: اين است فروش در جايى كه عيب در آنجا مخفى مى‌ماند واقع شود. و از جمله آنها: اين است كه از مؤمن سود گرفته شود مگر در صورتى كه ضرورت، يا خريد آن براى تجارت باشد، يا آنكه كالايى را كه خريده بيشتر از صد درهم باشد؛ كه اگر روزى روزش را از آن سود ببرد مكروه نيست. و از آن جمله: اين است كه از كسى كه وعده احسان به او داده، سود ببرد، مگر در صورت ضرورت. از آن جمله است: بين الطلوعين، فروختن. و از آن جمله است: اوّل وارد بازار شدن و آخر بيرون رفتن. و از آن جمله است: خريدوفروش با فرومايگان كه نسبت به آنچه كه مى‌گويند و آنچه براى آنها گفته مى‌شود باكى ندارند. و از آن جمله است: عهده‌دار شدن نسبت به پيمانه يا وزن كردن يا شمردن يا مساحت نمودن، در صورتى كه انجام آن را به خوبى نداند. و از آن جمله است: خواستار پائين آوردن قيمت شدن بعد از عقد. و از آن جمله است: بنابر اظهر داخل در