واجب نيست شخص فقيرى كه مخارج سال خود و عيال خود را علاوه بر مقدارى كه به اندازه بدهى و مستثنيات آن باشد ندارد، نه فعلا و نه تدريجا، زكات فطره واجب نيست، و احتياط آن است كه بدهى كه در همين سال سررسيد آن باشد ملاحظه شود نه بدهيهاى ديگر. البته احتياط مستحب براى هر كس كه از مخارج شبانه روزش به اندازه يك صاع اضافه دارد آن است كه زكات فطره را بدهد، بلكه براى فقير مطلقا (اگر چه به اين اندازه هم اضافه نداشته باشد) مستحب است كه زكات فطره را بدهد و لو به اينكه يك صاع را بر نانخورهاى خود دور بگرداند (يعنى به قصد فطره به يكى از عيالاتش بدهد و او به همين قصد به ديگرى تا نفر آخر) و بعد از آن كه دور به آخر رسيد آن را به فردى كه از خودشان نباشد به عنوان زكات بدهد، اين در صورتى است كه ميان آنان فرد غير مكلّفى نباشد وگرنه احتياط (واجب) آن است كه در دور گرداندن بر مكلّفين اكتفا كند؛ و اگر ولى زكات فطره را از غير مكلّف بگيرد آن را به مصرف خود او برساند و به ديگرى ردّ نكند.

(١)

مسأله ٢- وجود شرايط مزبور هنگام غروب شب عيد معتبر است‌

يعنى كمى قبل از دخول شب عيد اگر چه يك لحظه باشد بطورى كه داراى شرايط باشد سپس غروب را درك كند؛ پس اگر قبل از غروب شرايط را داشته و هنگام غروب زايل شود كافى نيست، و (همچنين) اگر هنگام غروب نباشد و بعد از آن حاصل شود كافى نيست بنابراين زكات بر كسى كه هنگام غروب مثلا بالغ شود يا جنون او برطرف شود واجب است، و بر كسى كه بعد از آن بالغ شود يا جنونش برطرف شود واجب نيست؛ البته اگر اين مطلب (يعنى بالغ و يا عاقل شدن) قبل از ظهر روز عيد باشد مستحب است زكات فطره را بدهد.

(٢)

مسأله ٣- كسى كه شرايط مزبور را به طور كامل دارا باشد

براى خودش و كسى كه نان او را مى‌دهد، مسلمان باشد يا كافر، آزاد باشد يا بنده، صغير باشد يا كبير، حتّى نوزادى كه و لو يك لحظه قبل از هلال شوّال به دنيا آمده باشد بايد زكات فطره را بدهد. و همچنين است تمام كسانى كه قبل از هلال شوّال در عائله او داخل شوند حتّى ميهمان، و لو چيزى هم نخورد در صورتى كه صدق كند كه از جمله كسانى است كه نانش را مى‌دهد اگر چه صدق نكند كه جزء نانخورهاى او است، بر خلاف نوزادى كه بعد از غروب متولّد شود. و همچنين است كسانى كه بعد از غروب در نانخورى او داخل شوند كه فطره آنان بر او واجب نيست؛ البته اگر آنچه ذكر شد قبل از ظهر روز عيد باشد دادن زكات فطره آنان مستحبّ است.

(٣)

مسأله ٤- كسى كه به خاطر ميهمان شدن يا نان غير را خوردن فطره‌اش بر ديگرى واجب است‌

، از خود او ساقط است اگر چه بى‌نياز بوده و اگر نان خور نمى‌شد همه شرايط وجوب زكات فطره دارا بود؛ بلكه اقوى آن است كه زكات از وى ساقط مى‌شود اگر چه ميزبان و نان ده فقير و ميهمان يا نانخور غنى باشد. و احتياط آن است كه اگر بداند كسى كه مخاطب بپرداخت زكات فطره او است از روى فراموشى و يا از روى معصيت آن را نمى‌پردازد، خودش بپردازد اگر