؛ و منظور از جادوگرى آن است كه با نوشتن يا سخن گفتن يا دود نمودن يا با تصوير يا دميدن يا گره زدن و مانند اينها انجام مى‌گيرد كه در بدن طرف سحر شده يا قلب او يا عقل او اثر مى‌كند. پس در احضار او يا خواب كردن يا بيهوش كردن يا بدوستى و يا دشمنى واداشتن او و مانند اينها اثر مى‌كند. و به خدمت گرفتن فرشتگان و حاضر كردن جن در اختيار گرفتن آنها و احضار ارواح در اختيار گرفتنشان و امثال اينها به جادوگرى ملحق است. بلكه به آن ملحق مى‌شود يا قسمى از سحر است «شعبده»، و آن عبارت است از اينكه به سبب حركت سريع، غير واقع را واقع نشان دهد.

و همچنين است «كهانت»، و آن عبارت است از اينكه خبر از آنچه در آينده واقع مى‌شود بدهد، به اعتقاد اينكه بعضى از جن‌ها خبر آن را به او القاء مى‌كنند، يا به زعم اينكه امور را با مقدمات و اسبابى كه به آن بر زمان وقوع آنها استدلال مى‌كند مى‌داند. و همچنين (حرام) است «قيافه‌شناسى»، و آن عبارت است از اينكه به نشانه‌هاى خاصّى استناد كند و بعضى از مردم را به بعضى ديگر ملحق نمايد و بعضى را از بعضى ديگر سلب كند؛ بر خلاف آنچه كه شارع مقدس آن را ميزان ملحق شدن و نشدن قرار داده است كه عبارت از بودن فراش (معيار الحاق) و نبودن آن است. و همچنين (حرام) است «تنجيم»، و آن عبارت است از خبر دادن جزمى از حوادث جهان هستى، به اينكه از ارزانى و گرانى و كم حاصلى و پرحاصلى و زيادى باران و كمى آن، و غير اينها از خير و شر و نفع و ضرر خبر بدهد، و به حركات فلكى و نظرات ستاره‌شناسى و اتصالات كوكبى استناد كند، و معتقد باشد كه اين امور فلكى در اين عالم بطور مستقل يا با شركت با خداى متعال «كه بالاتر است از آنچه ظالمين مى‌گويند» مؤثر مى‌باشند، نه آنكه تأثيرى فى الجمله (براى آنها معتقد باشد) و لو به اينكه خداى متعال آن اثر را به آنها عطا كرده باشد، در صورتى كه از روى دليل قطعى باشد، و خبر دادن به گرفتن خورشيد و ماه و به اوّل هر ماه و به نزديكى كواكب و جدا شدن آنها، در صورتى كه از روى اصول و قواعد درستى ناشى باشد، جزء تنجيم حرام نيست.

و اشتباهى كه احيانا از آنها واقع مى‌شود از خطاى در حساب و بكارگيرى قواعد، سرچشمه مى‌گيرد مانند ساير علوم.

(٢)

مسأله ١٧- غش به آنچه كه مخفى باشد در خريدوفروش حرام است‌

؛ مانند مخلوط كردن شير را با آب و مخلوط نمودن گندم خوب با نامرغوب. و ممزوج نمودن روغن با پيه يا با روغن نباتى و مانند اينها؛ بدون آنكه طرف را آگاه كند. و (البته) معامله، با غش باطل نمى‌شود اگر چه كارش حرام است و موجب خيار فسخ براى طرف معامله بعد از اطلاع از آن، مى‌گردد. ولى‌