نباشد، مانند بخشش و هديه و جايزه‌ها و ارثيه‌اى كه گمان آن را نداشته است و همچنين است در آن چيزى كه از راه صدقه مستحب، مالك مى‌شود. اگر چه تعلّق نگرفتن خمس به غير منافع آنچه كه در مسمّاى كسب داخل است، خالى از قوّت نيست، كما اين كه اقوى آن است كه به مطلق ارث و مهر و عوض خلع تعلّق نمى‌گيرد، و احتياط خوب است. و در آنچه كه با (گرفتن) خمس يا زكات ملك او شده اگر چه از مخارج سالش زياد بيايد، خمس (واجب) نيست. ولى اگر قصد داشته باشد كه با نگهداشتن آنها، سود و رشد آنها را به چنگ آورد، (با چنين قصدى) خمس در نماى آنها واجب است نه مطلقا.

(١)

مسأله ٨- اگر چيزهايى داشته باشد كه خمس به آنها تعلّق نگرفته يا خمس آنها را داده است‌

و قيمت آنها در بازار بالا رود خمس آن زياده، بر او واجب نيست در صورتى كه آن چيزها عين مال تجارت و سرمايه تجارت نباشند مانند اين كه مقصود او از خريد او ابقاء آنها، نگهدارى خود آنها و بهره بردن از منافع و نماء آنها باشد. و امّا اگر مقصود اين باشد كه با آنها تجارت كند ظاهر آن است كه خمس ترقّى قيمت آنها پس از تمام شدن سال واجب است بشرط آنكه فروش آنها و گرفتن قيمتش ممكن باشد.

و اگر فقط در سال بعد ممكن باشد زيادى قيمت بنابر اظهر از منافع آن سال مى‌باشد نه سال گذشته.

(٢)

مسأله ٩- اگر بعضى از مالهايى كه با آنها تجارت مى‌كند و قيمتش بالا رفته در آخر سال نزد او موجود باشد

و بعضى از آنها (هم) دين بر مردم باشد (يعنى از مردم طلبكار باشد) پس اگر آنچه را موجود است بفروشد يا فروختن و گرفتن قيمت آن ممكن باشد، خمس سود و زيادى قيمت آن بر او واجب است و امّا آن را كه از مردم طلب دارد پس اگر مطمئن باشد كه هر وقت بخواهد، آن را به دست مى‌آورد بطورى كه مانند موجود نزد او باشد خمس زياده بر سرمايه‌اش را بايد بدهد، و آنچه را مطمئن بدست آمدنش نباشد، تا زمان حصول آن طلب صبر مى‌كند پس هر وقت آن را گرفت، آن زيادى از منافع سالى كه بدستش آمده مى‌باشد.

(٣)

مسأله ١٠- در اين قسم، خمس بعد از كم كردن غرامت‌ها و مخارجى كه در به دست آوردن نماء و سود به مصرف رسيده، مى‌باشد

، و فقط به آن (مقدارى) كه از مخارج سال اضافه آمده، تعلّق مى‌گيرد، (و مراد از سال، سالى است) كه اول آن حال شروع در كسب است در مورد كسى كه كار او كسب و به دست آوردن منافع تدريجى و مثلا روز به روز است، و در مورد كسى كه كاسب نيست، وقت پيدا شدن سود و فايده است؛ پس ابتداى سال كشاورز، وقت پيدا شدن فايده زراعت و رسيدن آن به دستش مى‌باشد و آن وقتى است كه غلّه را پاك كند. و