صاحب زمين باشد؛ پس در اين صورت اقوى آن است كه اجرت كار و گاوها بر مالك زمين نمى‌باشد. و اگر بذر از عامل باشد زراعت مال او است و اجرت زمين به عهده او است؛ و هم چنين است (اجرت) گاوها در صورتى كه از صاحب زمين باشند؛ مگر اين كه بطلان (آن) مستند به قرار دادن همه حاصل براى زارع باشد كه در اين صورت اقوى آن است كه اجرت زمين و گاوها بر او نمى‌باشد، و زارع حق ندارد تا رسيدن زراعت و لو با اجرت، آن را (در زمين) باقى بدارد. پس مالك حق دارد دستور به كندن آن بدهد.

(١)

مسأله ١٤- نحوه شريك بودن عامل با مالك در حاصل زمين، تابع قرارداديست كه ميانشان هست.

پس گاهى در زراعت از وقت بيرون آمدن و پيدايشش، شريك مى‌باشند بنابراين گياه سبز و چيده و كاه و دانه آن- همه‌اش- مشترك بين آنها مى‌باشد. و گاهى در خصوص دانه‌اش شريك مى‌باشند. يا از وقتى كه دانه بسته مى‌شود، يا بعد از بسته شدن آن تا زمان دروى آن؛ پس گياه و سبزه چيده و كاه، همگى مال صاحب بذر مى‌باشد. و ممكن است كه (مقدار) بذر مال يكى از آنها و علف سبزه چيده و كاه مال ديگرى باشد، با اين كه در دانه شريك باشند.

اين وقتى است كه تصريح شده باشد؛ و امّا با نبود تصريح ظاهر آن است كه مقتضاى قرار مزارعه در صورت اطلاق، وجه اول است پس زراعت به مجرد بر آمدن و پيدايشش، (همه چيز آن) مشترك بين آنها مى‌باشد.

و بر آن امورى مترتب مى‌شود. از جمله آنها اينكه: سبزه چيده و كاه هم بين آنها مشترك است. و از آن جمله اينكه: در صورتى كه حصه هركدامشان به حدّ نصاب رسيده باشد، به هر دوى آنها زكات تعلق مى‌گيرد.- در صورتى كه نصيب يكى از آنها (به حدّ نصاب) رسيده باشد- به كسى كه نصيب او به حدّ نصاب رسيده زكات تعلق مى‌گيرد و در صورتى كه نصيب هيچ يك از آنها به حدّ نصاب نرسيده باشد اصلا زكات (به هيچ يك) تعلّق پيدا نمى‌كند.

و از آن جمله اين كه: اگر به جهت خيار از ناحيه يكى از آنها، يا اقاله طرفين، از ناحيه هر دو، در اثناى (آن) فسخى حاصل شد، حاصل (مشترك) بين آنها است، و صاحب زمين حق اجرت زمينش را بر عامل ندارد و عامل هم حق اجرت كارش را نسبت به آنچه گذشته است از صاحب زمين ندارد.

و امّا نسبت به آينده تا زمان رسيدن (زراعت) و چيدن (آن)، پس اگر به بقاى آن بدون اجرت يا با اجرت يا بريدن آن به حالت سبزه چين رضايت پيدا كنند، كه اشكالى نيست، وگرنه هر كدام از آنها بر حصه‌اش مسلط مى‌باشد. پس صاحب زمين حق دارد خواستار تقسيم شود و كشاورز را به بريدن حصه‌اش الزام نمايد؛ كما اين كه زارع حق دارد خواستار تقسيم شود تا