، و در كمتر از حدّ نصاب، زكات واجب نيست، چنانكه در ما بين دو نصاب هم چيزى به جز آنچه در نصاب سابق واجب شده؛ واجب نيست يعنى آنچه در نصاب سابق واجب است، به مابين دو نصاب، تا نصاب لا حق هم تعلّق دارد؛ پس ما بين دو نصاب بخشوده است به اين معنى كه به آن، چيزى بيش از آنچه به نصاب سابق تعلق گرفته است تعلق نمى‌گيرد، نه به اين معنى كه اصلا هيچ چيزى به آن تعلّق نگيرد.

(٢)

مسأله ٣- «بنت مخاض» [تبيع تبيعه بنت لبون مسنه حقه جذعه‌]

شتر ماده‌اى است كه در سال دوّم داخل شده است. و همچنين است «تبيع» و «تبيعة» (كه گاو نر يا ماده است كه در سال دوم داخل شده). و «بنت لبون» شتر ماده‌اى است كه در سال سوم داخل شده. و همچنين است «مسنة» (گاو ماده‌اى است كه در سال سوم داخل شده) و «حقة» ماده شترى است كه در سال چهارم داخل شده. و «جذعه» ماده شترى كه در سال پنجم داخل شده است.

(٣)

مسأله ٤- كسى كه بر او از جنس شتر، مثلا «بنت مخاض» (ماده شترى كه بسال دوم وارد شده) واجب شده باشد

و آن را نداشته باشد ولى شترى كه سن آن بالاتر است، مانند «بنت لبون» (ماده شترى كه بسال سوم وارد شده) داشته باشد همان را (كه دارد) مى‌پردازد، و (بعنوان ما به التفاوت) دو گوسفند يا بيست درهم مى‌گيرد. و اگر آنچه را كه خود دارد سنش كمتر است (از آن كه بر او واجب شده) همان را (كه دارد)، مى‌دهد و با آن دو گوسفند يا بيست درهم (علاوه) مى‌پردازد، و دادن بنت لبون (شتر نرى كه در سال سوم داخل شده) به جاى «بنت مخاض» در حال اختيار بنابر اقوى كافى نيست. البته اگر هيچ يك را نداشته باشد مخيّر است كه هر كدام را خواست بخرد. ليكن احتياط آن است كه همان «بنت مخاض» را خريدارى كند. و ترك اين احتياط سزاوار نيست.

(٤)

مسأله ٥- (در رسيدن به نصاب) مال شخصى ضميمه مال ديگرى نمى‌شود

اگر چه مشترك يا مخلوط باشد (و يا) در چراگاه و خوابگاه و جاى آب خوردن، و حيوان نر، و كسى كه آنها را مى‌دوشد و جاى دوشيدن يكى باشند، بلكه در هر يك از آنها لازم است به تنهايى به حد نصاب برسد، و لو آنكه با تلفيق كسرها باشد (مانند اينكه نصف اين پنج شتر مثلا يا ربع آن ده شتر ديگر با هم به حد نصاب برسد) و بين دو مال يك مالك و لو اينكه جاى آنها از هم دور باشد فرق نمى‌كند.

(٥)

گفتارى در مورد «سوم» يعنى چريدن‌

(٦)

مسأله ١- (در وجوب زكات حيوان) شرط است كه تمام سال از علف بيابان بچرد

؛ پس اگر در بين سال از علوفه مالك به مقدارى بخورد كه عرفا آن را از نام چرنده در تمام سال از علف بيابان بيرون برد به طورى كه (و عنوان سائمه «چرنده در بيابان» در تمام سال بر آن صدق نكند) زكات ندارد. ولى بمثل يك روز يا دو روز باشد ضررى وارد نمى‌شود، بلكه ضرر نداشتن چند