و تا طلوع آفتاب بر نگردد چنانچه وقوف در عرفات از او فوت نشده و شب عيد تا طلوع فجر در مشعر وقوف كرده باشد حجش بنابر مشهور (فقها) صحيح است و بر او يك گوسفند (واجب) است ليكن احتياط خلاف آن است.

بنابراين پس از تمام كردن حجش بر او واجب است در سال آينده بنابر احتياط، حج- بجا آورد.

(٢)

مسأله ٣- كسى كه بخاطر عذرى به وقوف بين الطلوعين و وقوف شب عيد نرسد

، ولى به وقوف عرفات رسيده باشد اگر چنانچه به مقدارى از طلوع فجر تا ظهر روز عيد برسد و در مشعر و لو مختصرى وقوف نمايد حجّش صحيح است.

(٣)

مسأله ٤- از آنچه گذشت روشن شد كه براى وقوف در مشعر سه وقت است:

يك وقت اختيارى، و آن بين الطلوعين است، و دو وقت اضطرارى: يكى از آنها شب عيد است براى كسى كه عذر دارد، و دومى از طلوع آفتاب روز عيد تا ظهر همان روز است باز براى كسى كه عذر دارد؛ و (معلوم شد كه) براى وقوف عرفات، يك وقت اختيارى است كه آن از ظهر روز عرفه تا غروب شرعى آن روز است. و يك وقت اضطرارى است كه آن شب عيد است براى كسى كه داراى عذر است. پس در اين صورت با ملاحظه رسيدن به يكى از دو موقف (عرفات و مشعر) يا هر دوى آنها، اختيارى آنها يا اضطرارى آنها بطور مفرد يا مركب از روى عمد يا جهل يا فراموشى، اقسام زيادى پيدا مى‌شود كه ما موارد مورد ابتلاء آنها را ذكر مى‌كنيم.

(٤) اوّل: رسيدن به اختيارى هر دوى آنها كه بدون اشكال حجش از اين جهت صحيح است.

(٥) دوّم: نرسيدن به وقوف اختيارى و اضطرارى هر دوى آنها، كه بدون اشكال حجش باطل است عمدا باشد يا از روى جهل و يا از روى فراموشى.

بنابراين بر او واجب است با همان احرامى كه براى حج بسته عمره مفرده بجا آورد، و بهتر آن است كه قصد عدول به عمره مفرده نمايد، و احتياط براى كسى كه قربانى همراه دارد آن است كه آن را ذبح كند. و اگر نرسيدن (به وقوفها) بدون تقصير باشد حج بر او واجب نيست مگر اينكه در سال آينده شرايط استطاعت برايش پيدا شود؛ و اگر (نرسيدنش) از روى تقصير باشد حج بر او مستقر مى‌شود، و واجب است سال آينده بجا آورد اگر چه شرايط استطاعت را نداشته باشد.

(٦) سوّم: رسيدن به اختيارى عرفه و اضطرارى روزانه مشعر؛ پس اگر عمدا (وقوف) اختيارى مشعر را ترك كرده باشد حجش باطل است، و اگر عمدى نباشد صحيح است.