غرق شدن يا افتادن يا بيمارى داشته باشد بطورى كه خوفش عقلايى باشد، يا آنكه رفتن از آن راه مستلزم اخلال به اصل نمازش شود نه آنكه بعضى از حالات آن را تغيير دهد، ولى اگر مستلزم خوردن نجس و آشاميدن آن شود وجوب آن بعيد نيست با اينكه (بايد) حتى الامكان از نجس پرهيز نموده و (در خوردن و آشاميدن آن) اكتفا به مقدار ضرورت كند؛ و اگر اين مقدار پرهيز نكند حج او صحيح است گرچه (بخاطر خوردن نجس) گناه كرده است. مانند اين كه مركب غصبى را تا ميقات بلكه تا مكه و منا و عرفات سوار شود كه چنين شخصى گناهكار است و حجّش صحيح است و همچنين است اگر حج بر او مستقر شده و خمس يا زكات يا غير آنها از حقوق واجب بدهكار باشد، كه واجب است آنها را اداء نمايد. امّا اگر با وجود بدهكارى و نپرداختن آن به حج برود گناه كرده اما حجش صحيح است، ولى اگر حقوق واجب در عين مال او باشد حكم آن مانند حكم غصب است كه گذشت.

(١)

مسأله ٤٨- واجب است كه مستطيع خودش حج را انجام دهد

، پس حج ديگرى از (طرف) او به صورت تبرّع يا اجير شدن كفايت نمى‌كند، امّا اگر حج بر او مستقرّ شده و ليكن به علت بيمارى و يا محصور شدن كه اميد زوال آنها نرود يا به علت پيرى كه توانايى نداشته باشد يا موجب حرج بر او باشد، توانايى انجام حج را نداشته باشد (در اين موارد) نايب گرفتن بر او واجب است. و اگر حج به عهده او استقرار نيافته ليكن به علّت يكى از اين مذكورات نتواند خودش انجام دهد، در اين كه نايب گرفتن واجب است يا نه؟ دو قول است كه دوّمى (يعنى عدم وجوب) خالى از قوّت نيست. و احتياط آن است كه وجوب نايب گرفتن (در موارد وجوب) فورى است، و با باقى ماندن عذر او تا اينكه فوت نمايد حج نايب از او كفايت مى‌كند. بلكه در صورتى كه عذرش بعد از اعمال حج برطرف شود، (حج نايب از او كفايت مى‌كند) بر خلاف آنكه در اثناى آن باشد تا چه رسد به اينكه قبل از عمل برطرف شود، و ظاهر آن است كه (در صورت برطرف شدن عذر قبل يا در اثناء عمل) اين اجاره باطل باشد. و اگر نتواند كه نايب بگيرد وجوب آن ساقط نمى‌شود و بايد حج از او قضاء شود. و اگر با اميدوارى بزوال عذر نايب بگيرد از او كفايت نمى‌كند؛ بنابراين بعد از زوال عذر حج (بر او) واجب است. و اگر بعد از اعمال حج نايب نااميد شود ظاهرا كفايت مى‌كند، و ظاهر آن است كه حج نمودن شخص متبرّع از طرف او در موردى كه نايب گرفتن واجب است كافى نيست، و در اينكه نايب گرفتن از ميقات كافى باشد اشكال است، اگر چه اقرب آن است كه كفايت مى‌كند.

(٢)

مسأله ٤٩- اگر كسى كه حج بر او مستقرّ شده در راه حج فوت نمايد

، چنانچه بعد از احرام و داخل شدن به حرم باشد كفايت از حجة الاسلام او مى‌كند، و اگر قبل از آن بميرد بنابر اقوى واجب است كه از طرف او قضاء شود اگر چه فوتش بعد از احرام باشد، همانطورى كه داخل شدن در حرم قبل از احرام كفايت نمى‌كند؛ مثل آنكه احرام را فراموش كند و داخل حرم شود سپس فوت نمايد، و در كافى بودن آن بين آنكه فوت او در حال احرام باشد يا بعد از بيرون آمدن‌