دولت‌ها تأكيد كردن، و در جهت گسترش صلح راستين و زندگى مسالمت‌آميز آميخته به عزّتْ حركت كردن، جلوگيرى از دشمن‌تراشى، و براى تصحيح انديشه و رفتار دشمن، مايه گذاشتن (استصلاح العدو)، به پيمان‌هاىِ گونه‌گونْ وفادار ماندن، و در حفظ حقوق ديگران، امانتدارى را پاس داشتن، در حوزه فرهنگ، از دانش و علوم ديگرانْ بهره گرفتن و از فرايند دانش بشرى بهره جستن، و با اين همه، بر سياست استقلال فرهنگى تأكيد كردن، و هشدار دادن در جهت هضم نشدن در فرهنگ‌هاىِ شرك‌آلود و ناشايسته، و سرانجام، در فرهنگ‌ها در نگريستن و بِه گزينى كردن و ...

افزون بر اينها حقايقى در سخنان مختلف على ٧ آمده است كه در زمينه ارتباطهاى جهانى، حقايقى بس روشنگر دارد و آموزه‌هايى از اين دست را ذيل عنوان «گوناگون» آورده‌ايم.

جمع‌بندى سياست‌هاى امام على ٧‌

آنچه تا بدين جا آورديم، نگاهى بود گذرا به محتواى فصولى كه در جهت تبيين سياست‌هاى مختلف على ٧، تدوين شده است. تأمّل در آنچه آمد، نشان‌دهنده آن است كه سياست از ديدگاه امام على ٧، ابزار حكومت بر مبناى حقوق انسانى و نيازهاى واقعى مردم است، نه ابزار سلطه زورمداران و متجاوزان به حقوق مردم.

اكنون با توجه به آنچه آورديم، مى‌توانيم با نگاهى كلّى و جمع‌بندى دقيق، به پرسش‌ها و انتقادهاى طرح شده درباره سياست‌هاى امام على ٧ پاسخ بگوييم و چند و چون آنچه را درباره سياست‌مدارى امام گفته‌اند، تحليل كنيم و استوارى و نااستوارى آنها را واگوييم.

دانش نامه امير المومنين «٧» بر پايه قرآن، حديث و تاريخ، جلد ‌٣، ص٤٥٠

(٣)

دفاع كلّى از سياست‌مدارى امام على‌

على ٧ با خواست عمومى و اصرار مردم، زمام خلافت را به دست گرفت و در روز ٢١ رمضان سال چهلم هجرى، با شهادت آن بزرگوار، طومار خلافت او درهم پيچيده شد. مردم ٢٥ سال با حاكميتِ سه خليفه، خو گرفته بودند كه به روزگار خلافت آنان، سياست‌هايى معمول شده بود و شيوه‌هايى در حكومت بر مردمْ روا شده بود كه امام، بسيارى از آن سياست‌ها را استوار نمى‌دانست؛ و سختى تغيير خُلق و خوى مردم را در حدّ «بازگرداندن آب بر جوى» مى‌دانست، كه بسى مشكل بود و گاه در مواردى محال. بدين‌سان، با نهايت احتياط و حزم‌انديشى و پس از تن‌زدن فراوان از پذيرش تا چنان نپندارند كه او را در حكومتْ طمعى است، خلافت را پذيرفت. امّا از همان آغاز، هم برنامه‌هاى آينده را به صراحت گفت، و هم دشوارى‌هاى راه را برشمرد.

بخش‌هايى از سياست امام على ٧ و برخى از مواضع سياسى آن بزرگوار، از ديربازْ زمينه گفتگوهايى را به وجود آورده است و باعث نقدها و انتقادهايى شده است. چگونگى نگاه به سياست و حكومت، زمينه بسيارى از اين نقدها و انتقادهاست. آنان‌كه سياست را ابزار قدرت مى‌انگارند و از موقعِ حكومت، سلطه بر مردم را هدف گرفته‌اند، برخى از مواضع سياسى امام را بر نتابيده‌اند. پيش از هر