دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٧٣ - نگاهى به دو ديدگاه

رجاليان اهل سنّت، سيف بن عمر را با عناوينى چون: «اهميّتى ندارد»، «دروغپرداز»، «ضعيف»، «يك سكّه پول خرد و بى ارزش، از او بهتر است»، «متروك‌الحديث»، «عموم احاديثش ناشناخته است»، «احاديثى ساختگى را از بزرگان نقل مى‌كند»، «جعل حديث مى‌كرده است» و ... ياد كرده‌اند كه همگى نشانگر چهره دروغ‌آفرين و زشت و ناهنجار اويند.

علّامه عسكرى بر اين باور است كه عبد اللّه بن سبا وجود خارجى نداشته، چهره‌اى ساختگى است كه سيف بن عمر، او را ساخته و پرداخته‌و در منابع تاريخى نهاده است.

به هر حال، مى‌توان چنين نتيجه گرفت كه درباره عبد اللّه بن سبا، دو نظريّه كاملًا متضاد وجود دارد:

١. چهره‌اى صحنه‌آفرين و حادثه‌ساز و ...؛

٢. چهره‌اى ساختگى و محصول ذهن بيمار سيف بن عمر.

نگاهى به دو ديدگاه‌

ديدگاه اوّل، از آنِ اهل سنّت و مشهور ميان مورّخان آنان است. اين ديدگاه، بى‌گمان ره به جايى نمى‌بَرد و سؤالاتى كه در اين نوشتار درباره آن طرح شد و بدون پاسخ ماند، براى تباه ساختن آن، بسنده است. نيز اشكال‌هاى علّامه عسكرى و تأكيد وى بر اين نكته كه نقش عبد اللّه بن سبا در جريان‌هاى مرتبط با عثمان و ...، به روايات سيف بن عمر استوار و منحصر است، در نقد اين ديدگاه، به واقع، بسنده و كارآمدند.

از اين روى در بطلان ديدگاهى كه عبد اللّه بن سبا را چهره‌اى نقش‌آفرين ترسيم مى‌كند، نمى‌توان ترديد كرد.