دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٧٦ - گزيده سخن، آن كه

و الفرق، نوبختى (م ٣١٠ ق) در كتاب فرق الشيعة، على بن اسماعيل (م ٣٣٠ ق) در كتاب مقالات الإسلاميّين، ابو الحسن مَلَطى (م ٣٧٧ ق) در كتاب التنبيه و الردّ و عبد القادر بغدادى (م ٤٢٩ ق) در كتاب الفَرق بين الفِرَق نيز از عبد اللّه بن سبا و يا سبائيه ياد كرده‌اند.[١]

اين نقل‌ها با تمام گوناگونى‌ها و مراتب مختلف اعتبارشان، يك نكته را به روشنى نشان مى‌دهند و آن، اين است كه عنوان‌هاى «عبد اللّه بن سبا (/ سبأ)» و «سبائيه (/ سبأيّه)» ويژه گزارش‌هاى طبرى و سيف بن عمر نيستند.

گزيده سخن، آن كه:

١. با توجّه به منابع موجود، در ميان اصحاب امام على ٧ فردى به نام عبد اللّه بن سبا بوده است.

٢. او به احتمال فراوان، فردى «غالى» بوده است.

٣. وى پيروانى داشته كه پس از وى نيز از عقيده خود دست نكشيده‌اند.

٤. هيچ گزارش مقبولى درباره رويارويى او با عثمان و برانگيختن مردم بر ضدّ خليفه از سوى وى، در دست نيست و گزارش‌ها، يكسر به سيف بن عمرِ دروغ‌پرداز، منتهى مى‌شوند.

٥. سيف بن عمر، چهره‌اى دروغ‌پرداز، افسانه‌ساز و غير معتمد است و منابع علم رجال، به صراحت، او را «كذّاب» دانسته‌اند.

٦. هيچ يك از گزارشگران حوادث سال‌هاى ٣٠ تا ٣٦ هجرى، از گروه سبائيان نام نبرده‌اند.

٧. نقش افسانه‌اى عبد اللّه بن سبا، كه از گزارش‌هاى سيف بن عمر به دست‌

[١]. عبد اللّه بن سبأ و أساطير اخرى: ج ٢ ص ٢٢١ ٢٣١.