دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٧١ - محتواى گزارش

مى‌دهند كه به لحاظ فكرى، آنان را تا اين حد سطحى‌نگر و ساده‌انديش جلوه دهند كه آنان تحت نفوذ مردى يهودى، بر ضدّ خليفه خود شمشير بر كشيده و فتنه ايجاد كرده‌اند؟

٤. آورده‌اند كه ابن سبا در جنگ جمل، نقش‌آفرينى كرده است. چرا پس از جنگ، هيچ خبرى از او نيست؟ شخصى كه تا بدان اندازه مقتدر است كه مى‌تواند خليفه را به زير كشد، چرا در اوج قدرت، هيچ كارى نمى‌كند و تاريخ، حتّى نامى از او نمى‌برد؟

٥. چرا معاويه كه خود را «ولىّ خونِ» عثمان مى‌شمرد و حتّى صحابه پيامبر ٦ را كه در مدينه حضور داشتند و به عثمان كمك نكردند، مستحقّ قتل مى‌داند،[١] هيچ گونه پيگيرى‌اى از منشأ اصلى قتل، انجام نمى‌دهد؟ چرا در متون تاريخى، حتّى يك گزارش، در پيجويىِ معاويه از عبد اللّه بن سبا نقل نشده است؟

٦. و سرانجام، اين كه: عبد اللّه بن سبا كيست؟ تبار او كجا و چه كسانى هستند؟ پدر و مادرش كيستند و زيستگاه آنان كجاست؟ و اصلًا عبد اللّه از چه قبيله‌اى است؟

اين سؤال‌ها پاسخ ندارند. با توجّه به اين كه اعراب به دانش تبارشناسى بسى اهميّت مى‌دهند، چگونه است كه هيچ نشانه‌اى را از او كه تا اين اندازه آوازه دارد، ثبت نكرده‌اند و هيچ كس از دودمان او را نشناسانده‌اند؟

ملاحظاتى از اين دست، چهره ابن سبا را يكسر در ابهام فرو مى‌برد. چنين است كه او در ميان پژوهشيان اخير چنان كه پيش‌تر اشاره شد، چهره‌اى مرموز تلقّى شده است. خاورشناسانى چون: فرد لندر، برنارد لوييس و كايتانى و نيز محقّقانى‌

[١]. وقعة صفّين: ص ١٩٧.