دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٧٠ - محتواى گزارش

ذهن مى‌آيد، مى‌تواند استوارى اين نقل را به شدّت مخدوش كند، از جمله اين كه:

١. چگونه مى‌شود باور كرد كه مردى يمنى و تازه‌مسلمان، در مدّتى كم‌تر از ده سال، بدان گونه قدرت يابد كه بتواند شورشى عظيم را بر ضدّ خليفه مسلمانان طراحى كند؟

٢. گفتيم كه از روزگار مسلمانىِ ابن سبا تا خيزش مردم بر ضدّ عثمان، كم‌تر از ده سال فاصله است. او كه بر اساس گزارش طبرى، به آبادى‌ها و شهرهاى اسلامى ره مى‌سپرَد، از چه نفوذ كلام شگرفى برخوردار است كه در مدّتى بس كوتاه توجّه كنيم كه او در ده سال به اين شهرها رفته است مردمان سرزمين‌هايى چون: مصر، حجاز، بصره و كوفه را (با وجود تفاوت‌هاى فرهنگى و گرايش‌هاى مختلف فكرى) يك‌سان به قيام وا مى‌دارد، بر ضدّ خليفه سخن مى‌گويد و هيچ كس نيز در برابر او نمى‌ايستد؟! چرا در منابع تاريخى، هيچ گونه عكس‌العملى از چگونگى برخورد او با مردم و مردم با او در گشت و گذارهايش وجود ندارد؟

٣. آيا مى‌توان باور كرد كه صحابيان بزرگى چون: ابو ذر (كه پيامبر ٦ او را راستگوترين مردمان شناسانده) و عمّار (كه پيامبر خدا بر حق‌مدارى او تصريح و تأكيد كرده است)، تحت تأثير كلام او قرار گيرند؟ آنان كه مرعوب و مقهور كلام خليفه اوّل و دوم و سوم نيز قرار نمى‌گيرند و از آنها تأثير نمى‌پذيرند، چگونه مى‌توان تصوّر كرد كه از تازه‌مسلمانى تبارْ ناشناخته و ... تأثير بپذيرند؟

ابو ذر به عثمان اعتراض مى‌كند كه چرا تحت تأثير كلام كعب الأحبارِ يهودى‌زاده است. پس چگونه خود، زير نفوذ عبد اللّه بن سباى يهودى‌زاده سخن بگويد و حكومت نيز اين نفوذ را به رخ او نكشد؟

اين را نيز بيفزاييم كه عالمان و متفكّران اهل سنّت، كه صحابه پيامبر خدا را بدان سان بزرگ مى‌دارند، چگونه در برابر حوادث و در تحليل واقعيّت، به خود حق‌