دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٤٤١ - ٤ چارهانديشى نيرنگآميز در جنگ

امام در هنگامه صفّين و در دشوارترين حالت‌هاى رويارويى، براى يكى از فرماندهان، وضع آينده درگيرى و فرجام آن را ترسيم مى‌كند و نشان مى‌دهد كه رويارويى آينده، چه‌سان سنگين، دشوار و از بين برنده نيروهاست؛ امّا تأكيد مى‌كند كه اين حقيقت، بايد در گنجينه سينه‌ات بماند و به گوش سپاه نرسد.

٤. چاره‌انديشى نيرنگ‌آميز در جنگ‌

امام در دستيابى به پيروزى، تمام چاره انديشى‌هاىِ خردمندانه را معمول مى‌داشت. او كه پيش‌تر گفتيم در سياست كشوردارى، هرگز به «خدعه و نيرنگ» وَقعى نمى‌نهاد و در سياست مديريتى، هرگز از آن بهره نمى‌جست، در نبردها از آن بهره مى‌گرفت و در اين باره تأكيد مى‌كرد كه:

كُن فِي الحَربِ بِحيلَتِكَ أوثَقَ مِنك بِشِدَّتِكَ.[١]

در نبرد، بر نيرنگ و حيله‌ات بيشتر اعتماد كن تا بر توان و نيرويت.

و اين، از جمله تفاوت‌هاى سياست‌هاى علوى و اموى است.

آموزه‌هاى امام ٧ و موارد عينى اين موضوع نيز نشان‌دهنده آن است كه «خدعه» در سياست جنگى، چاره انديشه خردمندانه است براى دستيابى به پيروزى و تا حدّ امكان، تن زدن از چنگ زدن به خلافِ واقع. عدى بن حاتم مى‌گويد كه در هنگامه رويارويى نيروها در صفّين، على ٧ با صدايى رسا، آن‌گونه كه يارانش مى‌شنيدند، فرمود:

وَاللّهِ لَأقتُلَنَّ مُعاوِيَةَ و أصحابَهُ.

به خدا سوگند، معاويه و يارانش را خواهم كشت.

آن‌گاه در پايان كلام، در حالى كه صدايش را كوتاه كرده بود، فرمود:

[١]. ر. ك: ج ٤ ص ٣٢٠ ح ١٧٨٣.