دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٧٤ - نگاهى به دو ديدگاه

چنان كه گفتيم، بيشتر از هر كسى علّامه عسكرى بر موهوم بودن عبد اللّه بن سبا تأكيد ورزيده است. بنا بر اين، ديدگاه علّامه عسكرى نيازمند تأمّلى فزون‌تر است.

چنان كه آورديم، نقش رهبرى عبد اللّه بن سبا و تأثير افسانه‌اى او در حوادث، بى‌گمان نااستوار است؛ امّا اين بدان معنا نيست كه عبد اللّه بن سبا وجود خارجى نداشته است.

اگر گزارش‌هاى سيف بن عمر، تنها نقل‌هاى مربوط به عبد اللّه بن سبا بود، امكان داشت كه بر ديدگاهى چنين، تأكيد كرد؛ امّا نكته تأمّل‌برانگيز، اين است كه متون تاريخى و حديثى بسيارى، از غير طريق سيف بن عمر، درباره وجود شخصى به نام عبد اللّه بن سبا، سخن گفته‌اند. در بسيارى از متون، عبد اللّه بن سبا چهره‌اى غالى ناميده شده و در برخى منابع، سوزاندن او به وسيله على ٧ به خاطر غلو و باور او به الوهيّتِ مولا ٧ گزارش شده است:

١. در كتاب رجال الكشّى پنج روايت، وجود عبد اللّه بن سبا و چگونگى عقايد او را گزارش مى‌كنند كه سه روايت از اين پنج روايت، سند صحيح دارند.[١]

٢. در كتاب من لا يحضره الفقيه و نيز در تهذيب الأحكام، روايتى نقل شده كه در آن، عبد اللّه بن سبا از حكمتِ بلند كردن دست در هنگام دعا، سؤال مى‌كند.[٢]

٣. در كتاب الاعتقادات صدوق، گزارشى نقل شده كه در آن، زراره از امام صادق ٧ سؤال مى‌كند: «مردى از فرزندان عبد اللّه بن سبا، قائل به تفويض است ...».[٣]

٤. در كتاب رجال الطوسى در شمارِ اصحاب امام على ٧ به عبد اللّه بن سبا اشاره‌

[١]. رجال الكشّى: ج ١ ص ٣٢٣ ح ١٧٠ و ١٧١ و ج ١ ص ٣٢٤ ح ١٧٢ و ١٧٣ و ١٧٤.

[٢]. كتاب من لا يحضره الفقيه: ج ١ ص ٣٢٥ ح ٩٥٥، تهذيب الأحكام: ج ٢ ص ٣٢٢ ح ١٣١٥.

[٣]. الاعتقادات: ص ١٠٠ ح ٣٧.