دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٧٢ - محتواى گزارش

از اهل سنّت، چون: طه حسين، با نقد و تحليل گزارش‌هاى مربوط به عبد اللّه بن سبا، در وجود او ترديد روا داشته و نقش اسطوره‌اى او را در حوادث دوره عثمان، يكسر مردود دانسته‌اند.

طه حسين تصريح مى‌كند كه عبد اللّه بن سبا را مخالفان شيعه ساخته و پرداخته‌اند و نيز، تأكيد بر يهودى‌زاده بودن او را نيز تعريضى بر مذهب شيعه مى‌داند.

نكته مهمّى كه طه حسين بدان تأكيد مى‌كند، اين است كه بَلاذُرى، با اين كه حوادث زمان عثمان را به دقّتْ گزارش كرده، هرگز از عبد اللّه بن سبا و نقش او ياد نكرده است. علّامه امينى نيز در اثر ارجمندش (الغدير)، بدين نكته توجّه داده است.[١]

گسترده‌ترين پژوهش را درباره نقل‌هاى مربوط به عبد اللّه بن سبا، علّامه سيّد مرتضى عسكرى سامان داده است. وى در پيجويى ريشه اين نقل‌ها، به تاريخ الطبرى مى‌رسد و آن گاه، نشان مى‌دهد كه نقش اسطوره‌اى عبد اللّه بن سبا را تنها سيف بن عمر گزارش كرده است و در گزارش‌هاى ديگر مورّخان، از آن، اثرى نيست.

كند و كاو در گزارش‌هاى سيف بن عمر درباره حوادث پس از پيامبر خدا، نشانگر اين است كه او قصّه‌پردازى چيره‌دست، بى‌پروا و جهتدار است كه تلاش مى‌كند تا حاكمان اموى (و به تعبير علّامه عسكرى: عدنانيان) را از زشتى‌ها و پليدى‌ها بپيرايد. او در اين جهت، تاريخ را تحريف مى‌كند تا غبارى بر چهره عثمان، معاويه، طلحه و زبير ننشيند. به گفته علّامه عسكرى، سيف بن عمر از يكصد و پنجاه صحابى سخن گفته است كه به واقع، ساخته و پرداخته ذهن خود اويند؛ صحابيانى كه در هيچ منبعى جز گزارش‌هاى او، ردّ پايى ندارند.

[١]. الغدير: ج ٩ ص ٢٥٨ ٢٥٩.