دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٦٦ - عبد الله بن سبا، چهرهاى مرموز

عبد اللّه بن سبا، چهره‌اى مرموز

در منابع و متون تاريخ اسلام، از شخصى به نام عبد اللّه بن سبا (/ سبأ) ياد شده است. گزارش‌هاى متفاوت و گاه متضاد درباره چگونگى شخصيّت او و تأثير او در حوادث و جايگاه فكرى و نيز پايگاه اجتماعى و سياسى او، چهره او را در هاله‌اى از ابهام فرو برده است.

برخى از پژوهشيان‌[١] بر پايه برخى گزارش‌ها تأثير او را در حوادث صدر اسلام، بسى شگرف دانسته‌اند و گاه از سَرِ بى‌تأمّلى، نگرشى خاص را در فرهنگ اسلامى بدو نسبت داده‌اند و حوادثى چون خيزش بر ضدّ عثمان را از جمله كارهاى او تلقّى كرده‌اند.

از سوى ديگر، متفكّرانى نيز وجود دارند كه نه تنها بدين سان در او ننگريسته‌اند، بلكه وجود چهره‌اى با اين عنوان را يكسر زير سؤال برده و وجود او را افسانه‌اى تلقّى كرده‌اند[٢] و يا دست كم در وجود او ترديد نموده‌اند.[٣]

[١]. همانند: محمود شاكر در الخلفاء الراشدون، سعيد افغانى در عائشة و السياسة، عبد الرحمن بدوى در مذاهب الإسلاميّين، احسان الهى ظهير در الشيعة و السنّة.

[٢]. همانند: علّامه مرتضى عسكرى در عبد اللّه بن سبأ و أساطير أخرى، على وَردى در وعّاظ السلاطين، عبد اللّه فيّاض در تاريخ الإماميّة.

[٣]. همانند: طه حسين در على و بنوه، وجواد على در مجلّه الرسالة، ش ٧٧٨، ص ٦٠٩ ٦١٠.