را از ياد بردند و دوران حكومت عمر به درازا كشيد، مال دوستى و بخشش‌هاى بسيار، دل‌هاى آنان را سيراب كرد و طبقه ستمديدگان، قناعت پيشه كردند و بر آن، خوگرفتند و براى هيچ‌يك از دو طبقه، گمان نمى‌رفت كه اين وضعيت، شكسته شود يا به گونه‌اى تغيير كند؛ و هنگامى كه عثمان به حكومت رسيد، كارها را طبق شيوه عمر، سامان داد. از اين رو، عادت مردم به اين شيوه حكومتى، بيشتر شد و آن‌كس كه با امرى مأنوس شود، ترك آن و تغيير عادت، برايش دشوار است.

پس هنگامى كه اميرمؤمنان به حكومت رسيد، خواست تا رفتار حكومتى را به سان زمان پيامبر خدا و ابوبكر بازگرداند؛ رفتارى كه مدّت‌ها بر كنار افتاده بود و به فراموشى سپرده شده بود و ٢٢ سال از آن مى‌گذشت. از اين رو، اين امر، بر مردمْ گران آمد. آن را انكار كرده، بزرگ شمردند، تا اين‌كه حادثه‌هاى بيعت شكستن و سرپيچى پيش آمد؛ و خداوند را مقدّراتى است كه آنها را به انجام رسانَد.

١٣٣٨. امام على ٧‌ در نخستين سخنرانى‌اش پس از بيعتِ مردم و كشته شدن عثمان: پس از حمد و سپاس خداوند؛ [بدانيد!] هيچ كس جز خود را مراقبت نكند، آن‌كه دوزخ در پيش چشمانش باشد، از بهشت، بازداشته شده [و به دوزخ بينديشد]. [آدميان‌] سه‌دسته‌اند: كوشاى‌تلاشگر، جوينده اميدوار، و تقصيركارى كه در آتش است. دو گروه ديگر نيز وجود دارند: فرشتگانى كه با دو بال پرواز مى‌كنند، وپيامبرى كه خداوند، زيربغل‌هايش را گرفته است. گروه ششمى نيست.

تباه شد آن‌كه ادّعا كرد، و پست شد آن كه فرو غلتيد. راست و چپ، گمراهى است و ميانه، همان راه [درست‌] است؛ اين راهِ روشنى است كه كتاب و سنّت و آثار نبوّت بر آن است.[١]

خداوند، دردهاى اين امّت را با دو دارو، درمان كرده است: تازيانه و شمشير. نرمش و مدارا نزد امام نباشد،[٢] در خانه‌هايتان پنهان شويد و امورتان را اصلاح كنيد. توبه (و بازگشت)، پشت سر شماست. آن‌كه براى ستيزه با حق رخ نمايد، هلاك گردد.

حوادثى گذشت كه از نگاه من، معذور نيستيد. اگر مى‌خواستم بر زبان آورم، گفته‌

[١]. ترجمه اين قسمت بر اساس نسخه‌اى است كه به نظر مؤلف، صحيح‌تر است.

[٢]. روشن است كه منظور امام ٧، شرايط خاص و ويژه است، چرا كه سخنان ديگر امام در برخورد با مردم و سيره عملى آن حضرت، بر اين گواهى مى‌دهد.( م)