دانشنامه شعر عاشورایی - محمد زاده، مرضیه - الصفحة ٩٩
كلام، حديث، قرآن، تاريخ و لغتشناسى يكى از عالمان سترگ و دانشور شيعه بود. علاّمه حلّى مىگويد: «دعبل در بين عالمان و انديشهوران شيعه به كمال ايمان و علوّ منزلت و عظمت شأن معروف شده است.١» و آية اللّه سيد حسن صدر مىنويسد:
«دعبل مردى متكلّم، شاعر، اديب، خردمند، عالم به تاريخ عرب و طبقات شاعران عرب بود.٢»
همچنين دعبل يكى از شاعران بزرگ سياسى تاريخ ادبيّات است وى با مطرح كردن حكومت به حق و الهى حضرت على (ع) و فرزندانش در اشعار خود خلافت ننگين بنى اميه و بنى عباس را مورد سوال قرار مىداد و نفى مىكرد و به هجو و استهزاى خلفاى غاصب مىپرداخت. سياست او از عقيده و ايمان و اخلاص و تعهّد دينى و روحيهى شيعى او ناشى مىشود و شعر او آينهى زمان است و روح حاكم بر زمان در اشعارش نمايان شده است. علاوه بر آن رفتار اعتراضآميز و تحقيركنندهى او با خلفا و ارباب زر و زور و تزوير نشاندهندهى شجاعت و جرأت و صراحت اوست. او انسانى جسور و بىباك بود و پيوسته در خطّ مبارزه با خلفاى جائر عباسى و مزدوران آنان بود.
محمّد جواد مغنيه مىنويسد: «در دفاع از حق و كوبيدن باطل، شجاعترين شاعرى كه تاريخ به ياد دارد، دعبل خزاعى است».٣
شجاعت و شهامت او همواره در پاسدارى از حريم حق و دفع باطل، جلوه مىكند.
دعبل از شاعران اصيل عرب است و شعر او در اصالت و صلابت و فخامت و استحكام به كمال رسيده و جزو اشعارى است كه بر اثبات قواعد زبان و ادبيّات عرب مثل لغت، صرف و نحو، فصاحت و بلاغت و صنايع بديعى و شعرى به آن استشهاد مىشود و مورد استفاده قرار مىگيرد. محتواى شعرش ترجمان افكار، عقايد و آرمانهاى اصيل و مكتبى تشيّع است و سبك ادبى و لفظى شعرش تحت تأثير اشعار متقدّمان بهويژه شاعران بزرگ دوره جاهليّت است. يكى از اوزان شعر عرب بحر طويل است كه بسيارى از شاهكارهاى شعر عرب از قديم در اين وزن سروده شده است و دعبل خزاعى قصيده مشهور «مدارس آيات» را در همين وزن سروده است.
دعبل بن على بن رزين خزاعى از قبيله مشهور «خزاعه» بود اين قبيله شاخهاى از قبيله بزرگ و معروف «ازد» بود كه در سرزمين يمن زندگى مىكرد. پدرش على از تبار پاك «بديل بن حدقاء» صحابى بزرگوار پيامبر و بزرگ قبيلهى خزاعه در صدر اسلام بود. بديل قبل از فتح مكّه اسلام آورد و خاندانش از بيوتات قديم شيعه و شاعر و راوى حديث بودند. جدّ اعلاى او عبد اللّه بن بديل سفير پيغمبر از شيعيان مخلص على (ع) بود كه از قهرمانان بزرگ حماسهساز جنگ صفين بود و با سه برادر ديگرش عبد الرّحمن و محمّد و عثمان در اين جنگ به شهادت رسيدند.
دعبل در سال ١٤٨ هجرى (سال شهادت امام جعفر صادق (ع)) در خانوادهاى مشهور به علم و فضل و ايمان و شعر و ادب و دوستدار اهل بيت متولّد شد. پدرش على بن رزين و عمويش عبد اللّه و پسر عمويش ابو شيص از شاعران روزگار بودند. دعبل در چنين خاندانى كه دوستى آل على و شعر و ادب از امتيازات آنان بود، رشد و نمو كرد. دوران كودكى و جوانى را در كوفه گذراند و نبوغ شاعرانهاش در آن ديار شكوفا شد٤. در آن زمان كوفه يكى از مراكز مهمّ علمى، ادبى و دينى در دنياى اسلام بود بنابراين فضاى محيط و اجتماعى كه دعبل در آن تعليم و تربيت يافت آكنده از ذوق و شعر و ادب و رقابتهاى شاعرانه بود.