دانشنامه شعر عاشورایی - محمد زاده، مرضیه - الصفحة ٢٩١
ابن معلم واسطى
ابو الغنائم نجم الدّين محمّد بن على بن فارس جابانى هرثى واسطى، معروف به «ابن معلّم» شاعر مشهور اواخر عصر عباسى در قرن ششم كه نمايندهى واقعى شعر عراقى در آن زمان بهشمار مىآيد، وى در ٤ رجب سال ٥٠١ ه. ق در روستاى هرث١به دنيا آمد. اصل او از «جابان»٢ است وى در «هرث» پرورش يافت و همانجا نيز درگذشت. از كيفيت تحصيلات و استادان او چيزى دانسته نيست. اما از روابط ادبى وى با اديبان، دانشمندان و بزرگان آن روزگار گزارشهايى موجود است.٣
برخى از منابع متأخر به دو رويداد در زندگى وى اشاره كردهاند: يكى اسارت او در راه موصل و ديگرى زندانى شدنش در حلّه و بغداد.٤
ابن معلّم از اوان جوانى به سرودن شعر پرداخت. مدايح او بخش بزرگى از اشعارش را تشكيل مىدهد. مشهورترين مديحهى وى قصيدهاى است در مدح امير فخر الدّين هند بن ابى الفياض زهيرى از اميران المقتضى خليفهى عباسى.
بخش ديگرى از اشعار او در وصف عشق عرفانى است و مطلع برخى قصايد حماسى و غزليات او نيز شامل انديشهها و مفاهيم صوفيانه است. همين امر باعث شده كه صوفيان به خصوص پيروان سهروردى اشعار او را حفظ نموده و در مجالس سماع خود بخوانند. شعر ابن معلم كه در اندوهبارى، نوحه را مىماند، شعرى است مطبوع و لطيف با الفاظى ساده، شيوا، روان، پرمغز و استوار.٥
ابن معلم هرگز از قالبهاى كهن عرب دست برنداشت، اما گاهگاه كوشيد مضامين آنها را با الفاظى كه در عصر او ظهور مىيافت، عرضه كند. سپس پايهى اشعار را بر عشقى نيم جسمانى - نيم روحانى بنا نهاد كه به هر حال بسيار دلنشين و تازه مىنمود.
تنها اثرى كه از او برجاى مانده، ديوان اوست. ديوان او از آغاز تا مدتى مورد توجه همگان بوده است.٦
ابن معلم به سال ٥٩٢ ه. ق در روستاى هرث درگذشت.٧
-*-
١ - أما أمير المؤمنين
فذكره ***** في محكم التنزيل ذكر أرفع
٢ - من قال فيه محمد أقضاكم ***** بعدى و أعلمكم على الإروع
٣ - حفظوا عهود الغدر فيما بينهم ***** و عهود أحمد يوم خم ضيّعوا
٤ - قتلوا بعرصة كربلا أولادة ***** و لهم بغفران المهيمن مطمع
٥ - منعوا ورود الماء آل محمد ***** و غدت ذئاب البر منه تكرع