سيّد مرتضى، ابو القاسم على بن حسين از احفاد حضرت امام موسى كاظم (ع)، فقيه، متكلّم و اديب نامدار اماميه در سده‌هاى چهارم و پنجم هجرى و صاحب آثار ماندگارى در تاريخ و فرهنگ اماميه و مشهور به «شريف مرتضى»، «علم الهدى» و «ذو المجدين» كه در رجب سال ٣٥٥ هجرى در خانواده‌اى اهل فضل و كمال و درگير در مسائل سياسى آن روزگار متولد شد.

پدرش ابو احمد موسوى نقيب طالبيان بغداد و مادرش فاطمه دختر حسن بن احمد كه نسبش به علويان طبرستان و در نهايت به امام سجاد (ع) مى‌رسد و برادر سيد رضى مى‌باشد. بدين‌ترتيب سيد مرتضى در خانواده‌اى رشد و نضج يافت كه به كمال شهره بودند.

سيّد مرتضى تعليمات ابتدايى را در منزل گذراند و بعد به آموختن ساير علوم پرداخت. ادبيّات را نزد ابن نبّاته، فقه و كلام را نزد فقيه و متكلّم نامدار اماميه شيخ مفيد، اخبار و ادبيّات را نزد محمّد بن عمران معروف به مرزبانى، علم نحو را نزد ابو على فارسى نحوى و علوم ديگر را نزد اساتيد ديگرى آموخت و جديّت او در كار تعليم موجب شد كه در جوانى به عنوان يك مرجع فقهى و كلامى مورد توجه عموم اماميه قرار بگيرد و مجلس درس و بحث او كه در دار العلم او برگزار مى‌شد، پايگاه و محور انديشمندان زمانه و مركز بحث‌هاى ادبى و فقهى و كلامى بوده است چنانكه ابو العلاء معرّى هنگام اقامت در بغداد در اين جلسات شركت مى‌كرد، و ميان او و سيد مرتضى بحث‌هاى جالبى واقع شده است. سيد مرتضى افزون بر فعاليت‌هاى علمى و فرهنگى‌اش در عرصه‌ى فعاليت‌هاى سياسى و اجتماعى نيز كه از زمان حيات پدرش آغاز شده بود نيز بسيار فعال و پركار بود.

چنانكه در سن ٢٥ سالگى به نيابت پدر به سمت «نقيب طالبيان» بغداد منصوب شد و رسيدگى به امور و شكايات آنها و سرپرستى حجّاج را بر عهده گرفت و از طرف بهاء الدوله ديلمى لقب «ذو المجدين» يافت. پس از خلافت قائم بامر اللّه به سال ٤٢٢ هجرى موقعيت سيد مرتضى به لحاظ اجتماعى و سياسى بيش از پيش مستحكم شد تا جايى‌كه خانه‌ى او پناهگاه امراء و پادشاهان آل بويه گشت. نكته ديگر در زندگى سيد مرتضى وضع مالى بسيار خوب او مى‌باشد به‌طورى‌كه كمتر شخصيت مذهبى علمى هم‌عصر او چنين تمكن مالى‌اى داشته است. سيد در ناحيه كرخ دارالعلمى داشته و به شاگردان اين مؤسسه يارى‌هاى بسيار مالى و كمك شهريه پرداخت مى‌نمود.

سيد مرتضى شاگردان نامدارى تربيت كرد كه هريك از مفاخر تاريخ اسلام و فرهنگ شيعه هستند و مهمترين آنها شيخ الطائفه طوسى كه پس از سيد مرتضى پيشواى اماميه بود. - سلاّر ديلمى، قاضى عبد العزيز بن برّاح طرابلسى.

سيد مرتضى در حوزه‌هاى متعدّد علوم و فنون عقلى و نقلى آثار متعددى نگاشته است. آثار او به دو دسته كلى تقسيم مى‌شود: آثار فرهنگى و آثار ادبى. شمارى از مهمترين آثارش چنين هستند:

«الانتصار» كتابى در زمينه‌ى فقه تطبيقى. «الناصريات» مشتمل بر ٢٠٧ مسئله در مسائل فقهى و اعتقادى. «الشافى فى الامامة» كتابى در ردّ كتاب المغنى قاضى عبد الجبّار به‌ويژه بحث امامت. «انقاذ البشر من الجبر و القدر» درباره‌ى مسأله‌ى قضا و قدر. «المحكم و المتشابه»، «تنزيه الانبياء» در دفاع از پيامبران و كوشش براى اثبات عصمت آنان. «اصول الاعتقاديه» درباره‌ى صفات خدا و مسائل اعتقادى و كتب بسيار ديگر. همچنين ديوان او كه مجموعه اشعار و قصايدش مى‌باشد و بيش از ٠٠٠، ٢٠ بيت مى‌باشد. «شرح قصيده سيّد حميرى». «الشهاب فى الشيب و الشباب» كه اشعارى است درباره‌ى پيرى و جوانى. سيد مرتضى پس از عمرى پربار از كارهاى بزرگ و تلاشهاى پيوسته علمى و اجتماعى، در ٢٥ ربيع الاول سال ٤٣٦ هجرى