دانشنامه شعر عاشورایی - محمد زاده، مرضیه - الصفحة ٣٠٩
ابن ابى الحديد معتزلى
عزّ الدّين ابو حامد عبد الحميد بن هبة اللّه بن محمّد بن محمّد بن حسين بن ابى الحديد مداينى، دانشمند، شاعر، اديب، فقيه شافعى و اصولى معتزلى در اول ذيحجهى سال ٥٨٦ ه. ق. در مداين متولد شد و در همان شهر پرورش يافت. پدرش قاضى مداين بود. وى علم كلام و اصول آموخت و در جوانى به بغداد رفت و در محضر علما و بزرگان مشهور بغداد كه بيشتر آنها شافعى مذهب بودند، به قرائت كتب و اندوختن دانش پرداخت و در محافل علمى و ادبى شركت جست و به قول صاحب نسمة السحر، معتزلى جاحظى شد.١
ابن ابى الحديد به مناسبت نزديكى عقيدتى با ابن علقمى (م ٦٥٦ ق) وزير اديب و دانشمند مستعصم آخرين خليفه عباسى در شمار كاتبان ديوان دار الخلافه درآمد.٢ ازاينرو ابن ابى الحديد قصايد السبع و شرح نهج البلاغه را به نام او نوشت.
در نخستين يورشهاى مغول به بغداد (٦٤٢ ق) كه سپاه بغداد پيروز شد، ابن ابى الحديد اين پيروزى را نتيجهى تدبير ابن علقمى دانست و قصيدهاى در تهنيت و ستايش وى سرود. وى ابتدا كتابت دار التشريفات را برعهده داشت و بعد كتابت خزانه و سپس كاتب ديوان گرديد و سرانجام ناظر كتابخانههاى بغداد شد.٣
ابن ابى الحديد در شعر طبعى رسا داشت و در انواع مضامين شعر مىگفت ولى مناجات و اشعار عرفانى او مشهورتر است.
اطلاعات او دربارهى تاريخ صدر اسلام نيز گسترده بود. وى در اصول معتزلى و در فروع شافعى بود و گفته شده است كه مشربى ميان تسنن و تشيع برگزيده بود. در مباحث عقيدتى خود در شرح نهج البلاغه به موافقت با جاحظ تصريح دارد، به همين لحاظ او را معتزلى جاحظ شمردهاند. بررسى شرح النهج البلاغهى او نشان مىدهد كه وى معتزلى معتدلى است. او در آغاز كتابش اتفاق همه شيوخ معتزلى خود را بر صحت شرعى بيعت با ابو بكر نقل مىكند و تصريح مىنمايد كه از رسول خدا (ص) امتى بر آن وارد نشده بلكه فقط انتخاب مردم موجب صحت آن است.٤ اما او على (ع) را افضل از خلفاى سهگانه مىداند و تصريح مىكند كه آن حضرت هم در كثرت ثواب و هم در فضايل و خصايل حميده از ديگران افضل است.٥
آثار: تأليفات او را تا ١٥ اثر برشمردهاند كه مشهورترين آنها عبارتند از:
١ - شرح نهج البلاغه: اين اثر را در ٢٠ جزء به نام ابن علقمى وزير تأليف كرد، و عمدهى شهرت و معروفيت او به سبب تأليف اين كتاب است كه حاوى مجموعهى عظيمى از ادب و تاريخ و كلام و فرهنگ اسلامى است. وى اين شرححال را در اول رجب ٦٤٤ ق آغاز كرد و در آخر صفر سال ٦٤٩ ق به پايان رسانيد. كه تدوين كتاب ٤ سال و ٨ ماه طول كشيد كه برابر با مدت خلافت حضرت على (ع) است.
٢ - الفلك الدائر على المثل السائر: كه از آثار مهم در بلاغت و از كتب معتبر در نقد است.
٣ - السّبع العلويات: هفت قصيدهى غرّا كه موضوع قصايدش مدح پيامبر (ص)، على (ع)، فتح خيبر، فتح مكّه و شهادت امام حسين (ع) است.